मानव विकास सूचकाङ्कको अनुसार देशहरूको सूची

मानवको जीवनस्तरमा गुणात्मक परिवर्तन आउनु नै मानव विकास हो भने मानव जीवनमा परिवर्तन ल्याउने उक्त पक्षहरुलाई मानव विकास सूचकाङ्क भनिन्छ। यस सूचकाङ्कले कुनै खास देशमा स्वास्थ्य, शिक्षा र आयका आधारमा मानव विकास सूचकाङ्क सङ्कलन गर्दछ। संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय विकास कार्यक्रमले वार्षिक मानव विकास प्रतिवेदनमा १८९ देशका मानव विकास सूचकाङ्क सङ्कलन गर्ने गरेको छ।[१]

विश्वको नक्सा
मानव विकास सूचकाङ्कका श्रेणीहरू प्रस्तुत गरिएको विश्वको नक्सा (सन् २०१९ को तथ्याङ्कमा आधारित, सन् २०२० मा, प्रकाशित)
  अति उच्च (≥ ०.८००)
  उच्च (०.७००–०.७९९)
  मध्यम (०.५५०–०.६९९)
  निम्न (≤ ०.५४९)
  तथ्याङ्क उपलब्ध नभएको
विश्वको नक्सा
मानव विकास सूचकाङ्कको आधारमा देशहरू वा क्षेत्रहरूको विश्वको नक्सा, ०.०५० को वृद्धिमा प्राप्ताङ्क (सन् २०१९ को तथ्याङ्कमा आधारित, सन् २०२० मा, प्रकाशित)
  ≥ ०.९००
  ०.८५०–०.८९९
  ०.८००–०.८४९
  ०.७५०–०.७९९
  ०.७००–०.७४९
  ०.६५०–०.६९९
  ०.६००–०.६४९
  ०.५५०–०.५९९
  ०.५००–०.५४९
  ०.४५०–०.४९९
  ०.४००–०.४९९
  ≤ ०.३९९
  तथ्याङ्क उपलब्ध नभएको

कुल ग्राहस्थ उत्पादन जस्ता विशुद्ध आर्थिक उपायहरू भन्दा मानव विकासको अधिक व्यापक मापदण्ड हुने लक्ष्यका साथ सन् १९९० मा पहिलो पटक मानव विकास सूचकाङ्क प्रकाशित भएको थियो।सूचकाङ्कमा मानव विकासका तीन आयामहरू जस्तै लामो र स्वस्थ जीवन, ज्ञान र सभ्य जीवनस्तर समावेश छन्। देशहरूले प्रत्येक आयाममा कसरी प्रदर्शन गर्छन् भन्ने परिमाण गर्न विभिन्न सूचकहरू प्रयोग गरिन्छ। सन् २०२० को प्रतिवेदनमा प्रयोग गरिएका सूचकहरूमा प्रतिव्यक्ति आय, जीवन प्रत्याशा, कुल ग्रहस्थ उत्पादन आदी पर्दछन्। यी सूचकहरू स्वास्थ्य सूचकाङ्क, शिक्षा सूचकाङ्क र आय सूचकाङ्क बनाउन प्रयोग गरिन्छ प्रत्येकको मूल्य ० देखि १ को बीचमा हुन्छ। तीन सूचकाङ्कको ज्यामितीय मान, सूचकाङ्कको उत्पादनको घन मूल, मानव विकास सूचकाङ्क हो। ०.८०० भन्दा माथिको मानलाई धेरै उच्च, ०.७०० देखि ०.७९९ उच्च, ०.५५० देखि ०.६९९ सम्म मध्यम र ०.५५० भन्दा कम को बीचमा वर्गीकृत गरिएको छ।[१][२][३]

मानव विकास सूचकाङ्क गणना गर्न प्रयोग गरिने तथ्याङ्क प्रायजसो संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय निकायहरू र संयुक्त राष्ट्र शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक संगठन (युनेस्को), संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय आर्थिक तथा सामाजिक मामिला विभाग, विश्व बैङ्क, अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष तथा आर्थिक सहयोग तथा विकास सङ्गठन जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूबाट प्राप्त हुन्छ। उन्नत तथ्याङ्क र पद्धति अद्यावधिकका कारण, मानव विकास प्रतिवेदनहरूमा मानव विकास सूचकाङ्क मानहरू तुलना गर्न सकिँदैन। प्रत्येक प्रतिवेदनले केही अघिल्लो वर्षका लागि मानव विकास सूचकाङ्क पुन: गणना गर्दछ।[३][४]

देशहरूको मानव विकासको मापनका धेरै सीमितताहरू रहेका छन्। असमानता र प्रशासन सहभागिता जस्ता अन्य मानव विकासका आयामहरूलाई यसले विचार गर्दैैैन।[५][६] यो मानिसहरूको ठूलो समूहको औसत पनि हो र यसले विभिन्न क्षेत्र, जातीय समूह वा लिङ्गका लागि विकासको तथ्याङ्क देखाउन सक्दैन। एक सीमितताको समाधान गर्न असमानता-समायोजित मानव विकास सूचकाङ्क, सन् २०१० को प्रतिवेदनमा पेश गरिएको थियो जसमा असमानता-समायोजित मानव विकास सूचकाङ्क मानव विकासको वास्तविक भएको बताइएको थियो।[७] देशहरू भित्र विकासात्मक भिन्नताहरू प्रतिबिम्बित गर्न सन् २०१८ मा नेदरल्यान्डको राडबुड विश्वविद्यालयको विश्वव्यापी तथ्याङ्क प्रयोगशालाद्वारा एक उपराष्ट्रिय मानव विकास सूचकाङ्क पेश गरिएको थियो जहाँ मानव विकास सूचकाङ्कलाई १६०० भन्दा बढी क्षेत्रहरूका लागि अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा तुलनात्मक तरिकाले गणना गरिएको थियो।[८]

देशहरूसम्पादन

 
सन् २०१० देखि सन् २०१९ सम्म, मानव विकास सूचकाङ्कमा भएको वार्षिक औसत वृद्धि (सन् २०२० मा, प्रकाशित)
  ≥ १.४%
  १.२%–१.४%
  १%–१.२%
  ०.८%–१%
  ०.६%–०.८%
  ०.४%–०.६%
  ०.२%–०.४%
  ०%–०.२%
  −०.५%–०%
  −१%–−०.५%
  < −१%
  तथ्याङ्क नभएको

मानव विकास प्रतिवेदनमा १९३ संयुक्त राष्ट्र सङ्घका सदस्य राष्ट्रहरूका साथसाथै हङकङप्यालेस्टाइन राज्य समावेश छन्। तथापि मानव विकास सूचकाङ्क उत्तर कोरिया, मोनाको, नाउरु, सान मारिनो, सोमालिया र टुभालुको लागि उपलब्ध छैन। जम्मा १८९ देशका लागि मानव विकास सूचकाङ्क उपलब्ध छ।[९]

  •   = वृद्धि
  •   = स्थिर
  •   = ह्रास
मानव विकास सूचकाङ्कको अनुसार देशहरूको तालिका
क्रम देश अथवा क्षेत्र मानव विकास सूचकाङ्क
सन् २०१९ को तथ्याङ्क (सन् २०२० को प्रतिवेदन)[९] पाँच वर्षमा परिवर्तन (सन् २०१४)[१०] सन् २०१९ को तथ्याङ्क (सन् २०२० को प्रतिवेदन)[९] मानव विकास सूचकाङ्कमा भएको वार्षिक औषत वृद्धि (सन् २०१०–२०१९)[१०]
    नर्वे ०.९५७   ०.२०%
  (७)   आयरल्यान्ड ०.९५५   ०.६५%
     स्विट्जरल्यान्ड ०.९५५   ०.१६%
  (७)   हङकङ ०.९४९   ०.५४%
  (४)   आइसल्यान्ड ०.९४९   ०.६२%
  (३)   जर्मनी ०.९४७   ०.२४%
  (३)   स्विडेन ०.९४५   ०.४१%
  (२)   अस्ट्रेलिया ०.९४४   ०.१७%
  (१)   नेदरल्यान्ड ०.९४४   ०.३२%
१०   (६)   डेनमार्क ०.९४०   ०.२८%
११   (२)   फिनल्यान्ड ०.९३८   ०.२६%
११     सिङ्गापुर ०.९३८   ०.३५%
१३     संयुक्त अधिराज्य ०.९३२   ०.२४%
१४   (१)   बेल्जियम ०.९३१   ०.२५%
१४   (३)   न्युजिल्यान्ड ०.९३१   ०.३०%
१६   (१)   क्यानडा ०.९२९   ०.३४%
१७   (३)   संयुक्त राज्य अमेरिका ०.९२६   ०.१२%
१८     अस्ट्रिया ०.९२२   ०.२२%
१९   (१)   इजरायल ०.९१९   ०.२९%
१९   (२)   जापान ०.९१९   ०.३९%
१९     लिस्टेनस्टाइन ०.९१९   ०.१८%
२२   (२)   स्लोभेनिया ०.९१७   ०.३५%
२३     लक्जेम्बर्ग ०.९१६   ०.२२%
२३   (१)   दक्षिण कोरिया ०.९१६   ०.३३%
२५   (१)   स्पेन ०.९०४   ०.४०%
२६   (१)   फ्रान्स ०.९०१   ०.२८%
२७   (१)   चेक गणतन्त्र ०.९००   ०.३८%
२८   (२)   माल्टा ०.८९५   ०.५४%
२९   (२)   एस्टोनिया ०.८९२   ०.५१%
२९   (१)   इटाली ०.८९२   ०.१६%
३१   (६)   संयुक्त अरब इमिरेट्स ०.८९०   ०.९१%
३२   (३)   युनान ०.८८८   ०.२९%
३३     साइप्रस ०.८८७   ०.४०%
३४     लिथुआनिया ०.८८२   ०.६६%
३५     पोल्यान्ड ०.८८०   ०.५२%
३६   (४)   आन्दोरा ०.८६८   ०.४०%
३७   (३)   लात्भिया ०.८६६   ०.५५%
३८   (१)   पोर्चुगल ०.८६४   ०.४६%
३९   (२)   स्लोभाकिया ०.८६०   ०.३८%
४०   (१)   हङ्गेरी ०.८५४   ०.३०%
४०   (४)   साउदी अरब ०.८५४   ०.६०%
४२   (६)   बहराइन ०.८५२   ०.७०%
४३     चिली ०.८५१   ०.६५%
४३   (२)   क्रोएसिया ०.८५१   ०.४८%
४५     कतार ०.८४८   ०.१९%
४६   (२)   अर्जेन्टिना ०.८४५   ०.२१%
४७   (६)   ब्रुनाई ०.८३८   ०.१५%
४८   (२)   मोन्टेनेग्रो ०.८२९   ०.३७%
४९   (२)   रोमानिया ०.८२८   ०.३१%
५०   (३)   पलाउ ०.८२६   ०.५५%
५१   (७)   कजाख्तान ०.८२५   ०.८६%
५२   (१)   रूस ०.८२४   ०.६०%
५३   (४)   बेलारूस ०.८२३   ०.३९%
५४   (५)   टर्की ०.८२०   १.१६%
५५   (१)   उरुग्वे ०.८१७   ०.४९%
५६   (२)   बुल्गेरिया ०.८१६   ०.३९%
५७   (५)   पानामा ०.८१५   ०.५८%
५८   (३)   बहामस ०.८१४   ०.१२%
५८   (६)   बार्बाडोस ०.८१४   ०.२३%
६०   (३)   ओमान ०.८१३   ०.४३%
६१   (७)   जर्जिया ०.८१२   ०.८७%
६२   (३)   कोस्टारिका ०.८१०   ०.६४%
६२   (१)   मलेसिया ०.८१०   ०.५४%
६४   (५)   कुवेत ०.८०६   ०.२५%
६४   (३)   सर्बिया ०.८०६   ०.५७%
६६   (२)   मौरिसस ०.८०४   ०.७६%
६७   (२)   सेसेल्स ०.७९६   ०.४६%
६७   (१)   ट्रिनिडाड र टोबागो ०.७९६   ०.१७%
६९   (४)   अल्बानिया ०.७९५   ०.७२%
७०   (५)   क्युबा ०.७८३   ०.०३%
७०   (१)   इरान ०.७८३   ०.६०%
७२     श्रीलङ्का ०.७८२   ०.४१%
७३   (८)   बोस्निया र हर्जगोभिना ०.७८०   ०.८८%
७४   (२)   ग्रेनाडा ०.७७९   ०.३६%
७४   (४)   मेक्सिको ०.७७९   ०.४५%
७४     सेन्ट किट्स र नेभिस ०.७७९   ०.४८%
७४   (१)   युक्रेन ०.७७९   ०.३५%
७८   (१)   एन्टिगुआ र बर्बुडा ०.७७८   ०.२२%
७९     पेरू ०.७७७   ०.८३%
७९   (८)   थाइल्यान्ड ०.७७७   ०.७९%
८१   (४)   आर्मेनिया ०.७७६   ०.४२%
८२   (२)   उत्तर म्यासेडोनिया ०.७७४   ०.४६%
८३   (२)   कोलोम्बिया ०.७६७   ०.५७%
८४   (२)   ब्राजिल ०.७६५   ०.५७%
८५   (१२)   चीन ०.७६१   ०.९५%
८६   (४)   इक्वेडर ०.७५९   ०.५०%
८६   (६)   सेन्ट लुसिया ०.७५९   ०.४३%
८८   (१)   अजरबैजान ०.७५६   ०.४५%
८८   (१०)   डोमिनिकन गणतन्त्र ०.७५६   ०.७६%
९०     मोल्दोभा ०.७५०   ०.५६%
९१     अल्जेरिया ०.७४८   ०.४१%
९२   (६)   लेबनान ०.७४४   ०.३२%
९३   (१)   फिजी ०.७४३   ०.४३%
९४   (६)   डोमिनिका ०.७४२   ०.०३%
९५   (८)   माल्दिभ्स ०.७४०   ०.८६%
९५   (७)   ट्युनिसिया ०.७४०   ०.३७%
९७   (३)   सेन्ट भिन्सेन्ट र ग्रेनाडिन्स ०.७३८   ०.३१%
९७   (५)   सुरिनाम ०.७३८   ०.४३%
९९   (३)   मङ्गोलिया ०.७३७   ०.६४%
१००   (५)   बोत्स्वाना ०.७३५   १.१५%
१०१   (२)   जमैका ०.७३४   ०.०३%
१०२   (३)   जोर्डन ०.७२९   ०.१२%
१०३   (१)   पाराग्वे ०.७२८   ०.५०%
१०४   (२)   टोङ्गा ०.७२५   ०.४१%
१०५   (४)   लिबिया ०.७२४   १.०८%
१०६   (४)   उज्बेकिस्तान ०.७२०   ०.८२%
१०७   (६)   बोलिभिया ०.७१८   ०.८२%
१०७   (६)   इन्डोनेसिया ०.७१८   ०.८६%
१०७   (३)   फिलिपिन्स ०.७१८   ०.७६%
११०   (३)   बेलिज ०.७१६   ०.३३%
१११   (३)   समोआ ०.७१५   ०.२७%
१११   (४)   तुर्कमेनिस्तान ०.७१५   ०.७९%
११३   (४४)   भेनेजुएला ०.७११   ०.६९%
११४   (२)   दक्षिण अफ्रिका ०.७०९   ०.७३%
११५   (६)   प्यालेस्टाइन ०.७०८   ०.३८%
११६   (१)   मिस्र ०.७०७   ०.६३%
११७ अनुपलब्ध [क]   मार्सल टापु ०.७०४ NA[क]
११७   (१)   भियतनाम ०.७०४   ०.७०%
११९     गाबोन ०.७०३   ०.८४%
१२०   (४)   किर्गिस्तान ०.६९७   ०.५७%
१२१   (२)   मोरोक्को ०.६८६   १.२०%
१२२   (२)   गयाना ०.६८२   ०.५५%
१२३   (४)   इराक ०.६७४   ०.६५%
१२४   (३)   एल साल्भादोर ०.६७३   ०.०८%
१२५   (२)   ताजिकिस्तान ०.६६८   ०.५१%
१२६   (४)   केप भर्ड ०.६६५   ०.५७%
१२७   (१)   ग्वातेमाला ०.६६३   १.००%
१२८   (३)   निकाराग्वा ०.६६०   ०.६६%
१२९   (१)   भुटान ०.६५४   १.४६%
१३०   (२)   नामिबिया ०.६४६   १.०३%
१३१   (१)   भारत ०.६४५   १.२१%
१३२     होन्डुरस ०.६३४   ०.४३%
१३३   (८)   बङ्गलादेश ०.६३२   १.४१%
१३४   (३)   किरिबाटी ०.६३०   ०.६७%
१३५   (१)   साओ तोमे र पिन्सिपी ०.६२५   १.२१%
१३६   (२)   माइक्रोनेसिया ०.६२०   ०.३५%
१३७   (१)   लाओस ०.६१३   १.१७%
१३८   (५)   एस्वातिनी ०.६११   २.०३%
१३८   (१)   घाना ०.६११   ०.८७%
१४०   (५)   भानुअटु ०.६०९   ०.३५%
१४१   (१२)   पूर्वी टिमोर ०.६०६   ०.४०%
१४२     नेपाल ०.६०२   १.२८%
१४३   (३)   केन्या ०.६०१   ०.९७%
१४४     कम्बोडिया ०.५९४   १.०९%
१४५   (६)   भूमध्यरेखीय गिनी ०.५९२   ०.३०%
१४६     जाम्बिया ०.५८४   १.१५%
१४७   (३)   म्यानमार ०.५८३   १.३९%
१४८   (४)   अङ्गोला ०.५८१   १.३१%
१४९   (२)   गणतन्त्र कङ्गो ०.५७४   १.१०%
१५०   (१)   जिम्बाब्वे ०.५७१   १.९०%
१५१   (३)   सोलोमोन द्वीप ०.५६७   ०.६१%
१५१   (२)   सिरिया ०.५६७   १.८७%
१५३   (१)   क्यामेरून ०.५६३   १.२२%
१५४   (२)   पाकिस्तान ०.५५७   ०.९४%
१५५   (२)   पपुवा न्युगिनी ०.५५५   ०.६८%
१५६   (४)   कोमोरोस ०.५५४   ०.६८%
१५७   (२)   मौरिटानिया ०.५४६   ०.८७%
१५८   (१)   बेनिन ०.५४५   १.१०%
१५९   (२)   युगान्डा ०.५४४   ०.९९%
१६०   (१)   रुवान्डा ०.५४३   १.१०%
१६१   (३)   नाइजेरिया ०.५३९   १.२५%
१६२   (७)   आइभोरी कोस्ट ०.५३८   १.५६%
१६३   (१)   तान्जानिया ०.५२९   १.०६%
१६४   (४)   माडागास्कर ०.५२८   ०.३६%
१६५   (२)   लेसोथो ०.५२७   १.५२%
१६६   (३)   जिबुटी ०.५२४   १.६१%
१६७   (१)   टोगो ०.५१५   १.१२%
१६८   (३)   सेनेगल ०.५१२   १.००%
१६९   (५)   अफगानिस्तान ०.५११   ०.८९%
१७०   (१)   हाइटी ०.५१०   ०.८९%
१७०   (५)   सुडान ०.५१०   ०.९४%
१७२   (१)   गाम्बिया ०.४९६   ०.८७%
१७३   (५)   इथियोपिया ०.४८५   १.५८%
१७४     मलावी ०.४८३   १.२७%
१७५     प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र कङ्गो ०.४८०   १.१०%
१७५   (१)   गिनी-बिसाउ ०.४८०   १.०७%
१७५   (३)   लाइबेरिया ०.४८०   ०.६०%
१७८   (१)   गिनी ०.४७७   १.५३%
१७९   (१६)   यमन ०.४७०   ०.८२%
१८०   (३)   एरिट्रिया ०.४५९   ०.५७%
१८१   (२)   मोजाम्बिक ०.४५६   १.४४%
१८२   (३)   बुर्किना फासो ०.४५२   १.८३%
१८२   (२)   सिएरा लियोन ०.४५२   १.४०%
१८४     माली ०.४३४   ०.६९%
१८५   (५)   बुरुन्डी ०.४३३   ०.५८%
१८५   (३)   दक्षिण सुडान ०.४३३   ०.६१%
१८७   (१)   चाड ०.३९८   ०.८४%
१८८   (१)   मध्य अफ्रिकी गणतन्त्र ०.३९७   ०.९४%
१८९   (१)   नाइजर ०.३९४   १.९५%

क्षेत्र तथा समूहसम्पादन

मानव विकास प्रतिवेदनले विभिन्न देशहरूको लागि पनि मानव विकास सूचकाङ्क प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्दछ।[११] यसमा संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम क्षेत्रीय वर्गीकरणमा आधारित क्षेत्रीय समूहहरू जस्तै मानव विकास सूचकाङ्क समूहहरू जसमा हाल दिइएको मानव विकास सूचकाङ्क कोष्ठक, आर्थिक सहयोग तथा विकास सङ्गठन सदस्यहरू र विभिन्न संयुक्त राष्ट्र समूहहरू समावेश छन्। [१२]

क्षेत्र तथा समूहका अनुसार मानव विकास सूचकाङ्कको तालिका
क्षेत्र तथा समूह सन् १९९० को तथ्याङ्क​[१३] सन् २००० को तथ्याङ्क​[१३] सन् २०१० को तथ्याङ्क​[१३] सन् २०१४ को तथ्याङ्क​[१३] सन् २०१५ को तथ्याङ्क​[१३] सन् २०१७ को तथ्याङ्क​[१३] सन् २०१८ को तथ्याङ्क​[१३] सन् २०१९ को तथ्याङ्क​[१३]
आर्थिक सहयोग तथा विकास सङ्गठन ०.७८६ ०.८३५ ०.८७४ ०.८८८ ०.८९१ ०.८९६ ०.८९८ ०.९००
उति उच्च मानव विकास ०.७८२ ०.८२६ ०.८७० ०.८८५ ०.८८९ ०.८९४ ०.८९६ ०.८९८
युरोपमध्य एसिया ०.६६२ ०.६७५ ०.७३९ ०.७७२ ०.७७५ ०.७८५ ०.७८७ ०.७९१
दक्षिण अमेरिकाक्यारिबियन ०.६३२ ०.६९० ०.७३६ ०.७५६ ०.७५९ ०.७६२ ०.७६४ ०.७६६
उच्च मानव विकास ०.५६७ ०.६२९ ०.७०५ ०.७३० ०.७३५ ०.७४४ ०.७४८ ०.७५३
पूर्वी एसिया तथा प्रशान्त क्षेत्र ०.५१७ ०.५९५ ०.६८८ ०.७१८ ०.७२४ ०.७३५ ०.७४० ०.७४७
विश्व ०.६०१ ०.६४४ ०.६९९ ०.७२० ०.७२४ ०.७३२ ०.७३४ ०.७३७
साना टापु तथा विकासोन्मुख देशहरू ०.५९९ ०.६४६ ०.७०६ ०.७१५ ०.७२० ०.७२४ ०.७२६ ०.७२८
अरब क्षेत्र ०.५५६ ०.६१४ ०.६७६ ०.६८७ ०.६९१ ०.६९९ ०.७०२ ०.७०५
विकासोन्मुख देश ०.५१७ ०.५७१ ०.६४२ ०.६६८ ०.६७३ ०.६८३ ०.६८५ ०.६८९
दक्षिण एसिया ०.४३७ ०.५०१ ०.५८० ०.६१२ ०.६२० ०.६३५ ०.६३७ ०.६४१
मध्यम मानव विकास ०.४३३ ०.४९२ ०.५७१ ०.६०१ ०.६०९ ०.६२४ ०.६२७ ०.६३१
उप-साहारा अफ्रिका ०.४०४ ०.४२६ ०.५०१ ०.५३० ०.५३५ ०.५४२ ०.५४४ ०.५४७
कम विकसित देश ०.३५३ ०.४०२ ०.४८९ ०.५१३ ०.५२० ०.५३१ ०.५३४ ०.५३८
न्युन मानव विकास ०.३४५ ०.३८१ ०.४६८ ०.४९७ ०.५०० ०.५०७ ०.५०९ ०.५१३

टिप्पणीसम्पादन

  1. १.० १.१ सन् २०१७ भन्दा अगाडि तथ्याङ्क उपलब्ध नभएको

सन्दर्भ सामग्रीहरूसम्पादन

  1. १.० १.१ "Human Development Index (HDI) | Human Development Reports", hdr.undp.org, United Nations Development Programme, अन्तिम पहुँच १५ डिसेम्बर २०२० 
  2. "Human Development Report 1990", hdr.undp.org (संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम), १ मे १९९०, पृ: iii,iv,5,9,12, आइएसबिएन 0-1950-6481-X, अन्तिम पहुँच १५ डिसेम्बर २०२० 
  3. ३.० ३.१ "Human Development Report 2019 – Technical notes", hdr.undp.org, संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम, पृ: 2–4, अन्तिम पहुँच १५ डिसेम्बर २०२० 
  4. "Human Development Report 2020: Reader's Guide", hdr.undp.org, संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम, अन्तिम पहुँच १५ डिसेम्बर २०२० 
  5. Jahan, Selim, "The Human Development Index – what it is and what it is not | Human Development Reports", hdr.undp.org, United Nations Development Programme, अन्तिम पहुँच १५ डिसेम्बर २०२० 
  6. "Frequently Asked Questions | Why does the HDI not include dimensions of participation, gender and equality?", hdr.undp.org, United Nations Development Programme, अन्तिम पहुँच १५ डिसेम्बर २०२० 
  7. "Human Development Report 2010", hdr.undp.org (न्युयोर्क: संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम), २०१०, पृ: ८७, आइएसबिएन 978-0-230-28445-6, अन्तिम पहुँच २३ फेब्रुअरी २०२० 
  8. Iñaki, Permanyer; Jeroen, Smits, "The Subnational Human Development Index: Moving beyond country-level averages | Human Development Reports", hdr.undp.org, संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम, अन्तिम पहुँच १५ डिसेम्बर २०२० 
  9. ९.० ९.१ ९.२ "Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene", hdr.undp.org (संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम), १५ डिसेम्बर २०२०, पृ: 343–346, आइएसबिएन 978-9-211-26442-5, अन्तिम पहुँच १५ डिसेम्बर २०२० 
  10. "Developing regions | Human Development Reports", hdr.undp.org, संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम, अन्तिम पहुँच ३० मार्च २०२१ 
  11. "Human Development Report २०२०: Reader's Guide | Human Development Reports", hdr.undp.org, संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम, अन्तिम पहुँच ३० मार्च २०२१ 
  12. १३.० १३.१ १३.२ १३.३ १३.४ १३.५ १३.६ १३.७ "Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene", hdr.undp.org (संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम), १५ डिसेम्बर २०२०, पृ: ३५०, आइएसबिएन 978-9-211-26442-5, अन्तिम पहुँच १५ डिसेम्बर २०२० 

बाह्य सूत्रहरूसम्पादन