हिमाचल प्रदेश

भारत को एउटा राज्य

हिमाचल प्रदेश भारतको उत्तरी भागमा अवस्थित एउटा राज्य हो। पश्चिमी हिमालयमा अवस्थित, यो तेह्र पहाडी राज्यहरू मध्ये एक हो र धेरै चुचुराहरू र विस्तृत नदी प्रणालीहरू सहितको चरम परिदृश्यले चित्रण गरेको छ। हिमाचल प्रदेशले उत्तरमा जम्मु र कश्मीरलद्दाखको केन्द्र शासित प्रदेशहरू, र पश्चिममा पन्जाब राज्य, दक्षिणपश्चिममा हरियाणा, दक्षिणपूर्वमा उत्तराखण्ड र दक्षिणमा उत्तर प्रदेशसँग धेरै साँघुरो सीमानाहरू बाँडेको छ। राज्यले पूर्वमा चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रसँग अन्तर्राष्ट्रिय सीमा पनि साझा गर्दछ। हिमाचल प्रदेशलाई देवभूमि र वीर भूमिको रूपमा पनि चिनिन्छ।

हिमाचल प्रदेश
A collection of images of हिमाचल प्रदेश
The map of India showing हिमाचल प्रदेश
भारतमा हिमाचल प्रदेशको स्थान
निर्देशाङ्क: ३१°६′१२″उ॰ ७७°१०′२०″पू॰ / ३१.१०३३३°N ७७.१७२२२°E / 31.10333; 77.17222निर्देशाङ्कहरू: ३१°६′१२″उ॰ ७७°१०′२०″पू॰ / ३१.१०३३३°N ७७.१७२२२°E / 31.10333; 77.17222
देश भारत
क्षेत्रउत्तर भारत
राजधानीसिमला
धर्मशाला (हिउँद)
सबै भन्दा ठुलो सहरसिमला
जिल्ला१२
विधायिकाएक सदनात्मक
 • विधान सभाहिमाचल प्रदेश विधान सभा (६८ सिट)
राष्ट्रिय संसदभारतीय संसद
 • राज्‍य सभा३ सिट
 • लोक सभा४ सिट
क्षेत्रफल
 • जम्मा५५६७३ किमी (२१४९५ वर्ग माइल)
 • क्रम१८औँ
आयामहरू
 • लम्बाइ१५० किलोमिटर (९० माइल)
 • चौडाइ३०० किलोमिटर (२०० माइल)
उन्नतांश
३५० मिटर (११५० फिट)
उच्चतम उचाई
६८१३ मिटर (२२३५२ फिट)
जनसङ्ख्या
 (सन् २०११)
 • जम्मा६८६४६०२
 • क्रम२१औँ
 • घनत्व१२३/किमी (३२०/वर्ग माइल)
 • सहरी
१०.०३%
 • ग्रामीण
८९.९७%
वासिन्दाहिमाचली
भाषा
 • आधिकारिकहिन्दी
 • अतिरिक्त अधिकारीसंस्कृत
 • आधिकारिक लिपिदेवनागरी लिपि
समय क्षेत्रयुटिसी+०५:३० (भारतीय मानक समय)

हालको हिमाचल प्रदेश समावेश भएको मुख्य पहाडी क्षेत्र पूर्व-ऐतिहासिक कालदेखि नै बसोबास गर्दै आएको छ, जहाँ अन्य क्षेत्रहरूबाट मानव बसाइँसराइको धेरै लहरहरू देखा परेका छन्। यसको इतिहासको माध्यमबाट, क्षेत्र प्रायः स्थानीय राज्यहरूद्वारा शासन गरिएको थियो, जसमध्ये केहीले ठुला साम्राज्यहरूको अधिराज्य स्वीकार गरेका थिए। अङ्ग्रेजहरूबाट भारतको स्वतन्त्रता हुनु अघि, हिमाचलले ब्रिटिस भारतको पन्जाब प्रान्तको पहाडी क्षेत्रहरू समावेश गरेको थियो। स्वतन्त्रता पछि, धेरै पहाडी क्षेत्रहरू हिमाचल प्रदेशको मुख्य आयुक्तको प्रान्तको रूपमा संगठित थिए, जुन पछि एक केन्द्र शासित प्रदेश भयो। सन् १९६६ मा, छिमेकी पन्जाब राज्यको पहाडी क्षेत्रहरू हिमाचलमा विलय गरियो र यसलाई अन्ततः सन् १९७१ मा पूर्ण राज्यको दर्जा प्रदान गरिएको थियो।

हिमाचल प्रदेश उपत्यकाहरूमा फैलिएको छ जहाँ धेरै बारहमासी नदीहरू तिनीहरूबाट बग्छन्। कृषि, बागवानी, जलविद्युत र पर्यटन राज्यको अर्थतन्त्रका महत्वपूर्ण अङ्गहरू हुन्। पहाडी राज्य लगभग विश्वव्यापी रूपमा विद्युतीकरण भएको छ, सन् २०१६ को रूपमा ९९.५% घरपरिवारमा बिजुली थियो। भ्रष्टाचार अध्ययनको सर्वेक्षण अनुसार हिमाचल प्रदेश भारतको सबैभन्दा कम भ्रष्ट राज्य हो।[१]

नामकरण सम्पादन गर्नुहोस्

हिमाचल प्रदेश शब्द संस्कृत भाषाबाट व्युत्पन्न भएको हो जसको अर्थ "हिमालयको भूमि" हो।

इतिहास सम्पादन गर्नुहोस्

वैदिक कालमा, जनपद भनेर चिनिने धेरै साना गणतन्त्रहरू अस्तित्वमा थिए जसलाई पछि गुप्त साम्राज्यले कब्जा गरेको थियो। राजा हर्षवर्धन द्वारा वर्चस्वको छोटो अवधि पछि, क्षेत्र केही राजपूत राज्यहरू सहित प्रमुखहरूको नेतृत्वमा धेरै स्थानीय शक्तिहरूमा विभाजित भएको थियो।[२] गोरखा राज्यले धेरै राज्यहरू जित्यो र १७६८ मा नेपालमा सत्तामा आयो। तिनीहरूले आफ्नो सैन्य शक्तिलाई सुदृढ पारे र आफ्नो क्षेत्र विस्तार गर्न थाले। बिस्तारै नेपाल अधिराज्यले सिरमौरसिमलालाई आफ्नो कब्जामा लिएको थियो। अमरसिंह थापाको नेतृत्वमा नेपाली सेनाले काँगडालाई घेरा हालेको थियो।[२]

तिनीहरूले धेरै प्रान्तीय प्रमुखहरूको सहयोगमा सन् १८०६ मा काँगडाका शासक संसार चन्द कटोचलाई हराउन सफल भए। तथापि, नेपाली सेनाले सन् १८०९ मा महाराजा रणजित सिंहको अधीनमा आएको काँगडा किल्ला कब्जा गर्न सकेन। पराजय पछि, तिनीहरू राज्यको दक्षिण तिर विस्तार भयो।[२]

भूगोल सम्पादन गर्नुहोस्

हिमाचल पश्चिमी हिमालयमा रहेको ५५,६७३ वर्ग किलोमिटर (२१,४९५ वर्ग मील) को क्षेत्रफल ओगटेको छ, यो एक पहाडी राज्य हो। जान्स्कर दायरा राज्यको उत्तरपूर्वी भागमा चल्छ र ठुलो हिमालय शृङ्खला पूर्वी र उत्तरी भागहरूबाट बग्छ, जबकि कम हिमालयको धौलाधर र पीर पन्जाल पर्वतशृङ्खलाहरू र तिनीहरूका उपत्यकाहरूले धेरै भागहरू बनाउँछन्। बाहिरी हिमालय, वा शिवालिक दायरा, दक्षिणी र पश्चिमी हिमाचल प्रदेशको गठन गर्दछ। ६,८१६ मिटर उचाइमा रहेको रियो पुर्गिल हिमाचल प्रदेश राज्यको सबैभन्दा अग्लो हिमाल हो।[३]

हिमाचलको जल निकासी प्रणाली नदी र हिमनदी दुवै मिलेर बनेको छ। हिमालयका नदीहरूले पूरै हिमालको शृङ्खलालाई पार गर्छन्। हिमाचल प्रदेशले सिन्धुगङ्गा नदी दुबै बेसिनहरूलाई पानी उपलब्ध गराउँछ। यस क्षेत्रका जल निकासी प्रणालीहरू चन्द्र भाग वा चेनाब, रवि, व्यास, सतलजयमुना हुन्।[४]

उचाइमा चरम भिन्नताका कारण, हिमाचल प्रदेशको मौसमी अवस्थाहरूमा ठुलो भिन्नता हुन्छ। हावापानी दक्षिणी भूभागमा तातो र आर्द्र उपोष्णकटिबंधीयबाट भिन्न हुन्छ, उत्तरी र पूर्वी पर्वतमालाहरूमा बढी उचाइ, चिसो, अल्पाइन र हिमनदीहरू।[५] अल्पाइन ट्र्याक्टहरूमा हिमपात सामान्य छ। प्रदुषणले भारतका लगभग सबै राज्यको हावापानीमा असर गरिरहेको छ। प्रदुषण रोक्न सरकारले चालेका कदमका कारण हिमाचल प्रदेश भारतको पहिलो धुवाँमुक्त राज्य बनेको छ जसको अर्थ सम्पूर्ण राज्यमा पकाउने परम्परागत चुल्हाबाट मुक्त छ।[६]

प्रशासनिक विभाजनहरू सम्पादन गर्नुहोस्

हिमाचल प्रदेश राज्यलाई १२ जिल्लाहरूमा विभाजित गरिएको छ जसलाई तीनवटा उपविभागहरू, सिमला, काँगडा र मन्डीमा समूहबद्ध गरिएको छ। जिल्लाहरूलाई थप ७३ उपविभागहरू, ७८ ब्लक र १७२ तहसीलहरूमा विभाजन गरिएको छ।

उपविभाग जिल्ला[७]
काँगडा चम्बा, काँगडा, उना
मण्डी बिलासपुर, हमीरपुर, कुल्लु, लाहौल र स्पीती, मण्डी
सिमला किन्नौर, सिमला, सिरमौर, सोलन

सन्दर्भ सामग्रीहरू सम्पादन गर्नुहोस्

  1. "HP least corrupt state: CMS-India study", The Times of India, ३० अप्रिल २०१७, मूलबाट ९ फेब्रुअरी २०१८-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ७ फेब्रुअरी २०१८ 
  2. २.० २.१ २.२ "History of Himachal Pradesh", National informatics center, Himachal Pradesh, मूलबाट २१ नोभेम्बर २००६-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ३१ मार्च २००८ 
  3. "Mountaineering & Rock Climbing", Himachal tourism, मूलबाट ९ जुन २०२१-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ९ जुन २०२१ 
  4. "Rivers in Himachal Pradesh", Suni Systems (P), मूलबाट १५ नोभेम्बर २००५-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २८ अप्रिल २००६ 
  5. "Climate of Himachal Pradesh", himachalpradesh.us, मूलबाट १७ नोभेम्बर २००६-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २६ अक्टोबर २००६  वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण १० अगस्ट २०११ मिति
  6. PTI (२ जुलाई २०१३), "Himachal Pradesh declared first smoke-free state in country", NDTV, मूलबाट ३ मार्च २०२२-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ३ मार्च २०२२ 
  7. "State of Himachal Pradesh at a Glance", Department of Land Records, Government of Himachal Pradesh, मूलबाट ९ जनवरी २०१७-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ४ जुलाई २०१६  वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण ९ जनवरी २०१७ मिति

बाह्य कडीहरू सम्पादन गर्नुहोस्

सरकार
सामान्य जानकारी