मुख्य सूची खोल्नुहोस्
 हरियाणा
ਹਰਿਆਣਾ
 

भारतको मानचित्रमा हरियाणा ਹਰਿਆਣਾ

स्थापना १९६६
राजधानी चण्डिगढ
सबैभन्दा ठुलो सहर
जनसंख्या {{{जनसंख्या}}}
 - जनघनत्व ४७७ /किमी²
लिङ्ग अनुपात
जातिहरू
धर्म
साक्षरता प्रतिशत
पुरुष साक्षरता प्रतिशत
महिला साक्षरता प्रतिशत
क्षेत्रफल ४४,२१२ किमी² 
 - जिल्ला संख्या २१
सरकारी भाषा हिन्दी
राज्यपाल ए आर किदवई
मुख्यमन्त्री मनोहर लाल खट्टर
विधायिका द्विसदन
आइएसओ कोड IN-HR
haryana.gov.in

विषयसूची

परिचयसम्पादन

हरियाणा उत्तर भारतको एक प्रांत हो जसलाई पञ्जाबबाट १९६६मा अलग गरिएको थियो। यसको सीमानाहरू उत्तरमा पञ्जाबहिमाचल प्रदेश, पश्चिम तथा दक्षिणमा राजस्थानसित, र पूर्वमा उत्तराखण्ड, उत्तर प्रदेशयमुना नदी छन्। भारतीय राजधानी दिल्लीको तीन तर्फ हरियाणाको सीमानाले छुन्छ जसले गर्दा राष्ट्रिय राजधानी क्षेत्र दिल्लीको एउटा ठूलो हिस्सा हरियाणामा शामिल छ। हरियाणा प्रदेशको राजधानी चण्डिगढ हो जुन केंद्र शासित प्रदेश सँग संगै पञ्जाबको पनि राजधानी हो।

प्रति व्यक्ति आयको हिसाबले हरियाणा पूरै भारतमा मात्र गोआदिल्ली भन्दा पछि छ। हरियाणाको प्रति व्यक्ति औसत आय २९,८८७ रूपियाँ/वर्ष (वर्ष २००६) छ। .[१] हरियाणालाई पूरै भारतको विकासको अग्रदूत समझिन सकिन्छ।.[२] हरियाणा औद्योगिक उत्पादनको मामिलामा देशको सबैभन्दा अग्रणी राज्यहरू मध्य एउटा हो जसको बानगी तल दिईयेको उद्योगहरूमा हरियाणाको भागीदारी सहजै हेर्नु सकिन्छ:[३]

गुडगांउ शहर सूचना प्रबिधिअटोमोबाइल उद्योगको एउटा प्रमुख केंद्रको रूपमा बढ्दै छ। यो निर्माण क्षेत्रको पनि एउटा प्रमुख केंद्र हो यो मारुति उद्योग लिमिटेड, जुन की भारतको सबैभन्दा ठूलो अटोमोबाइल निर्माता कम्पनी हो, र हीरो होंडा लिमिटेड, जुन दुईचक्के वाहनहरूको दुनियाको सबैभन्दा ठूलो निर्माता हुनको घर हो। पानीपत, पंचकूला र फरीदाबाद पनि औद्योगिक केन्द्र हुन, पानीपत रिफाइनरी दक्षिण एसियामा दोस्रो सबैभन्दा ठूलो रिफाइनरी हो।[४].

इतिहाससम्पादन

हुनत हरियाणा अब पञ्जाबको एक हिस्सा छैनमा यो एक लामा समयसम्म ब्रिटिश भारतमा पञ्जाब प्रान्तको एक भाग रहेकोछ, र यसका इतिहासमा यसको एक महत्वपूर्ण भूमिका छ। हरियाणाका बानावाली र राखीगढी, जो अब हिसारमा छन्, हिंदू सभ्यताको हिस्सा रहेकोछ , जो ५००० सालभन्दा पनि पुरानो हो|

वैदिक कालसम्पादन

सिंधु घाटी जति पुरानो धेरै सभ्यताहरूका अवशेष सरस्वती नदीका किनारा पाइन्छन्। जसमा नौरंगाबाद र मिट्टाथल भिवानीमा, कुणाल, फतेहाबाद मे, अग्रोहा र राखीगढी हिसारमा, रूखी रोहतकमा र बनवाली सिरसा जिल्लाहरूमा प्रमुख छ। प्राचीन वैदिक सभ्यता पनि सरस्वती नदीका तटका आस पास फली फूली। ऋग्वेदका मंत्रोंको रचना पनि यहीं भएको छ। केहि प्राचीन हिंदू ग्रन्थोंका अनुसार, कुरुक्षेत्रको सीमाहरू, मोटे गरिमा हरियाणा राज्यको सीमाहरू छन्। तैत्रीय अरण्यक ५.१.१का अनुसार, कुरुक्षेत्र क्षेत्र, तुर्घना ( श्रुघना / सुघ सरहिन्द, पञ्जाबमा )का दक्षिणमा, खांडव ( दिल्ली र मेवात क्षेत्र )का उत्तरमा, मारू ( मरुभूमि )के पूर्वमा र पारिनका पश्चिममा छ। [५] भारतका महाकाव्य महाभारतमे हरियाणाको उल्लेख धेरै जसोन्यकऔर बहुधनके रूपमा गरिएको छ। महाभारतमा वर्णित हरियाणाका केही स्थान आजका आधुनिक शहरहरू जस्तै, प्रिथुदक (पेहोवा), तिलप्रस्थ (तिल्पुट), पानप्रस्थ (पानीपत) र सोनप्रस्थ (सोनीपत)मे विकसित भएका छन्। गुडगाँवको अर्थ गुरूका ग्राम यानि गुरू द्रोणाचार्यका गाँवबाट छ। कौरवहरूर पांडवोंका बीच भयो महाभारतको प्रसिद्ध युद्ध कुरुक्षेत्र नगरका निकट भएको थियो। कृष्णले अर्जुनलाई गीताको उपदेश यहीं दिइएको थियो। यसपछि अठारह दिनसम्म हस्तिनापुरका सिंहासनको अधिकारी तय गर्नको लागि कुरुक्षेत्रका मैदानी इलाकहरूमा पूरा भारतबाट आयी सेनाहरूका मध्य भीषण संघर्ष भयो। जनश्रुतिका अनुसार महाराजा अग्रसेन्ले अग्रोहा जुन आजका हिसारका निकत स्थित छ,मा एक व्यापारिहरूका समृद्ध शहरकी स्थापना गरिएको थियो। किवंद्दछ कि जुन पनि व्यक्ति यहाँ बसना चाहन्थ्यो उसलाई एक ईटा र रूपया शहरका सबै एक लाख नागरिकहरू द्वारा दियो जान्थ्यो, यसले ती व्यक्तिका पास घर बनाउनको लागि पर्याप्त ईंटें र व्यापार शुरू गर्नको लागि पर्याप्त धन हुन्थ्यो।

मध्यकालसम्पादन

हूणका शासनका पश्चात हर्षवर्धन द्वारा ७औं शताब्दीमा स्थापित राज्यको राजधानी ((हरियाणा ))के ((कुरुक्षेत्र ))के पास थानेसरमा बसायी।उनको मृत्यु पछि प्रतिहारले वहां शासन गर्न आरम्भ गरे र आफ्नो राजधानी कन्नौज बनयो ली।यो स्थान दिल्लीका शासकको लागि महत्वपूर्ण् थियो। ((पृथ्वीराज चौहान ))ने १२औं शताब्दीमा आफ्नो किला हाँसी र तरारीमा स्थापित गरे।मुहामी्मद गोरीले दुसरी तराईन युधमा यसमा कब्जा गरे।उनको पश्चात दिल्ली सल्तनतले धेरै शदीसम्म यहाँ शासन गरे।

ब्रिटिश राजसम्पादन

हरियाणाको गठनसम्पादन

भूगोलसम्पादन

जलवायुसम्पादन

यो क जल्वयु आम्तोरमा थन्द हि रेह्त छ।

वनस्पतिसम्पादन

पुरा राज्यमा कँटीले शुष्क पर्णपाती वन र काँटेदार झाडिहरू मिल्दछन। मनसुनको समयमा सारा पहाडिहरू घासले ढाकिन्छ। शहतूत, सेतोको, चीड, कीकर, सिसौ बबूलको अतिरिक्त केही अन्य वृक्ष पनि यहाँ पाइन्छन्। जनावरहरूमा यहाँ काले हरिण, नीलगाई, तेंदुआ, लोमडी, मोंगूज, सियारजंगली कुकुर पाइन्छन्।

जनसाँख्यिकीसम्पादन

२००१को जनगणनाको अनुसार हरियाणाको जनसङ्ख्या २,११,४४,००० छ, यसमा १,१३,६४,००० पुरुष तथा ९७,८१,०००० महिलाऐं छन्। जनसङ्ख्या घनत्व ४७७ व्यक्ति/वर्ग किमी छ। हरियाणामा पञ्जाबको तरिका विषम लिंग अनुपात छ यानि १,००० पुरुषहरूको पछि महिलाहरूको संख्या मात्र ८६१ छ। कन्या भ्रूण हत्या यस विषम लिंग अनुपातको एक प्रमुख कारण हो छोराको चाहमा मान्छे बेटियहरूलाई गर्भमा नै मार हालछन। राज्यमा हिन्दुहरूको जनसङ्ख्या ८८.२% छ, जबकि सिखहरूको ५.५%, मुसलमानहरूको ५.८% , जैन र बौद्ध क्रमशः ०.३% र ०.०१%को अनुपातमा छन्। मुसलमान मुख्ततः महेंद्रगढ जिल्लामा केन्द्रित हो , जबकि ज्यादातर सिख पञ्जाब देखि सटे जिलहरूमा रहछन। कृषि र कृषि देखि सम्बन्धित उद्योग स्थानीय अर्थव्यवस्थाको रीढ छ। हालको वर्षमा मुख्य रूपले बिहार, बङ्गाल र नेपालको प्रवासिहरूको संख्यामा वृद्धि भए छ। [६]

हरियाणाको संस्कृतिसम्पादन

हरियाणवी सिनेमा एवं संस्कृतिसम्पादन

चन्द्रावल

लाडो

गुलाबो

सरकार एवं राजनीतिसम्पादन

अर्थव्यवस्थासम्पादन

निर्माण उद्योगसम्पादन

 
गुडगाउँको एक आवासीय परिसर

सेवा उद्योगसम्पादन

कृषिसम्पादन

डेयरी उद्योगसम्पादन

परिवहन व्यवस्था एवं आधारभूत संरचनासम्पादन

संचार एवं मीडियासम्पादन

प्रशासनिक व्यवस्थासम्पादन

सन्दर्भसम्पादन

  1. http://www.livemint.com/2008/01/21174558/Jharkhand-and-Orissa-register.html
  2. http://www.indianexpress.com/story/218431.html
  3. http://www.haryanainvest.org/general%20information.asp
  4. http://www.britannica.com/ebc/article-9111200
  5. [१] आर्हरूका भारत प्रवासन सम्बन्धी वैदिक प्रमाणमा विशाल अग्रवालको पत्र
  6. http://www.censusindia.net/religiondata/ 2001 Indian Census Data

यो पनि हेर्नुहोस्सम्पादन

बाहिरी कडिहरूसम्पादन