रुकुम जिल्ला

रुकुम नेपालको पूर्व प्रशासनिक विभाजन अनुसार, मध्यपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रको राप्ती अञ्चलमा अवस्थित एक पहाडी जिल्ला थियो। नेपालको हालको प्रशासनिक विभाजन अनुसार यस जिल्लाको पश्चिमी भाग कर्णाली प्रदेशमा र पूर्वी भाग लुम्बिनी प्रदेशमा पर्दछ।[१] समुन्द्र सतहबाट ६०० देखि ६,००० मिटर उचाइ सम्म रहेको बेसी, फाँट, पहाड र हिमाली भाग मिलेर बनेको रुकुमको पूर्वमा म्याग्दीबाग्लुङ जिल्ला, पश्चिममा जाजरकोट जिल्ला, दक्षिणमा सल्यानरोल्पा जिल्ला र उत्तरमा डोल्पा जिल्ला पर्दछन्। रुकुमकोटस्थित कमल दह, कमलदह बह्राजिको मन्दिर, शिवालय, देउराली गुफा, मैकोटस्थित पुथा हिमाल, सामझाङ हिउँचुली, सिस्ने हिमाल, ढोरपाटन सिकार आरक्ष, पोखरामा तातोपानीको मुल, डिग्रे साइकुमारीको मन्दिर तासुसाइकुमारी मन्दिर आदि स्थानहरू रूकुमका प्रसिद्ध पर्यटकीय गन्तव्यहरू हुन्। '५२ पोखरी ५३ टाकुरी'को जिल्लाका रूपमा परिचित रुकुममा स्यार्पु ताल, दुर्लभ वन्यजन्तु नाउर लगायत अन्य धेरै आकर्षक जडिबुटी तथा रमणीय क्षेत्रहरू रहेका छन्।

रुकुम जिल्ला
Rukum district location.png
अञ्चल: राप्ती अञ्चल
प्रदेश: कर्णाली/लुम्बिनी प्रदेश (यो जिल्लालाई दुई भागमा विभाजन गरेर अलग अलग प्रदेशमा राखिएको)
सदरमुकाम: मुसिकोट (पश्चिमी भाग), रुकुमकोट (पूर्वी भाग)
क्षेत्रफल: २८७७ वर्ग कि.मि.
जनसङ्ख्या: २०८५६७
गाउँपालिका(हरू):
नगरपालिका(हरू): ३ (पश्चिमी भाग)
प्रतिनिधिसभा निर्वाचन क्षेत्र संख्या:२
भौगोलिक अवस्थिति: पहाड
सबै भन्दा अग्लो स्थान: सिस्ने हिमाल(५८४१ मिटर) मिटर
सबै भन्दा होचो स्थान : मिटर
प्रमुख जातिहरू: ठकुरी, क्षेत्री, ब्राह्मण, मगर, दलित आदि
प्रमुख भाषाहरू: नेपाली, खाम मगर आदि
मानव विकास सूचकाङ्क: (७५ जिल्लाहरू मध्ये)
टेलिफोन कोड:
प्रमुख जिल्ला अधिकारी:
वेबसाइट: www.ddcrukum.gov.np
 हे  वा  सं 

जिल्लाको इतिहाससम्पादन

सिंजा खस साम्राज्य छिन्नभिन्न भएपछि कर्णाली प्रदेशमा बि.स.१४३० तिर बाइसे राज्यहरूको स्थापना भयो । यसै क्रममा बडे राजा मलै बमका माइला छोरा पिताम्बरले रुकुम राज्य स्थापना गरेका हुन् । रुकुमको बोक्से जाडलाई मारेर राज्य स्थापना गर्ने क्रममा यिनले कर्मने बुढाथोकीको नेतृत्वमा धेरै जनाको सहयोग प्राप्त गरेका थिए । राजा पिताम्बरका केही पुस्तापछिका राजा जयत बम(दारेजैतम) भने निकै प्रख्याति बने । यिनको प्रख्याति त्यहाँ अझै सुन्न पाइन्छ । यिनका सात भाइ छोरा र दुइवटी छोरी थिए । छोरिहरूको बिहे क्रमश: प्यूठानी राजा र गजुले राजासंग गरिदिएका थिए । आफू नब्बे वर्षको हुँदासम्म राज्य गरेका दारेजैतमले अन्त्यमा आफ्ना सात भाइ छोरालाई अंश लगाईं सात थपौलामा रुकुम राज्य बाडीदिएका थिए । जस अन्तर्गत बि.स.१६०० मा रुकुम राज्य टुक्रिएर रुकुम, मुसिकोट, बांफि, आठबिस, जहारी, गोताम र खगेना जस्ता ससाना राज्य बनेका थिए । खगेना राज्य बाहेक अन्य राज्यको अस्तित्व नेपाल एकीकरणको समयसम्म रहेको पाइन्छ । ऐतिहासिक तथ्यलाई हेर्दाबहादुर शाहको नायवी तथा रणबहादुर शाहको शासनकालमा बाईसे राज्यहरूः रुकुमकोट, मुसिकोट, गोतामकोट, आठविसकोट, बाफिकोट , कोटजहारी नेपालमा गाभिएको पाइन्छ। वि.सं २०१८ सालमा देशलाई १४ अञ्चल ७५ जिल्लामा विभाजित गरिएपछि राप्ती अञ्चलको रुकुम जिल्लाको रूपमा यस जिल्लाले मान्यता पायो।

जिल्लाको नामाकरणसम्पादन

रुकुमकोटमा रहेको रुक्मेणी देवीको नामवाट रुकुमकोट रहेको र पछि रुकुमकोटवाट रुकुम नाम रहेको जनश्रुति पाइन्छ।

भौगोलिक अवस्थितिसम्पादन

जनसाङ्खिकिसम्पादन

एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना २०६८ मा, रुकुम जिल्लाको जनसङ्ख्या २,०८,६६७ रहेको थियो जसमध्ये ९१.६% जनसङ्ख्याले नेपाली, ५.२% ले मगर र २.८% ले खाम भाषा बोल्दथे।[२]

वि.सं २०२८-२०६८ जनगणनाको जनसङ्ख्याको तथ्याङ्कसम्पादन

[३][४]

जडिबुटिहरूसम्पादन

रुकुम जिल्लामा पाइने प्रमुख जडिबुटिहरू यार्शागुम्बा, पाँचऔंले, कुरिलो, टिमुर, दाल्चिनी, गूर्जो, कुट्की, पाङर, बादलपाते, बोझो, हर्रो, चुत्रो,अमला, पदमचाल, सतूवा, हलहले, कूमकूम, चिराइतो, जटामसी,भलायोकमल आदि हुनभने रूकुमको अधिकांश भूभागमा चिउरी पाइने गर्छ ।

वन्यजन्तु तथा चराचुरुङ्गीसम्पादन

 
रुकुम जिल्लामा भेडा चराउदै भेडीगोठाला

कस्तुरीमृग, नाउर, रातोबाँदर, ढेडु, झारल, थार, बाघ, भालु, खरायो, स्याल, दूम्सी, लोखर्के, गोहोरो, डाँफे, मुनाल, च्याखुरा, तित्रो, कालिज, ढुकुर, पिउरो, जुरेली, भद्रो, सारौं, वनकुखुरा आदि।

सन्दर्भ सामग्रीहरूसम्पादन

  1. "कान्छो जिल्लाको तोतेबोलीः किन टुक्रियो पूर्वी रुकुम ?" ((नेपाली) भाषा)। अनलाइन खबर। सङ्ग्रह मिति २५ सेप्टेम्बर २०२१ 
  2. एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना २०६८, तालिका
  3. "Districts of Nepal", Statoids, Gwillim Law, अन्तिम पहुँच जनवरी २३, २०१४ 
  4. #National Population and Housing Census 2011, Volume 3, Kathmandu, Nepal: Government of Nepal, Central Bureau of Statistics, जनवरी २०१४, मूलबाट मे २५, २०१३-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच जनवरी २३, २०१४ 

यो पनि हेर्नुहोससम्पादन