निर्देशाङ्कहरू: २५°२७′N ८१°५१′E / २५.४५°N ८१.८५°E / 25.45; 81.85 इलाहावाद (अब आधिकारिक रूपमा प्रयागराज)[२] उत्तर भारतको उत्तर प्रदेशको पूर्वी भागमा स्थित एक नगर तथा इलाहावाद जिल्लाको प्रशासनिक मुख्यालय हो । यसको प्राचीन नाम प्रयाग हो । यसलाई 'तीर्थराज' (तीर्थों का राजा) पनि भनिन्छ । हिन्दू मान्यता अनुसार, यहा सृष्टिकर्ता ब्रह्माले सृष्टि कार्य पूर्ण भएपछि प्रथम यज्ञ गरिएको थियो । यहि सबैभन्दा ठुलो हिन्दू सम्मेलन महाकुम्भको चार स्थलिहरूमा एक हो, शेष तीन हरिद्वार, उज्जैन तथा नासिक हो । हिन्दू धर्मग्रन्थरू वर्णित प्रयाग स्थल पवित्रतम नदी गङ्गायमुनाको सङ्गममा स्थित छ । यहीं सरस्वती नदी गुप्त रूपले सङ्गममा मिल्छ, अतः यो त्रिवेणी सङ्गम कहलाता हो, जहा प्रत्येक बाह्र वर्षमा कुम्भ मेला लाग्छ ।[३]

प्रयाग
इलाहावाद
नया यमुना सेतु, इलाहावाद
नया यमुना सेतु, इलाहावाद
समय क्षेत्र: आईएसटी (यूटीसी+५:३०)
देश  भारत
राज्य उत्तर प्रदेश
जिल्ला इलाहाबाद
महापौर अभिलाषा गुप्ता नन्दी
जनसंख्या १,२१५,३४८[१] (2008)
क्षेत्रफल
ऊंचाई (AMSL)

• ९८ m (३२२ ft)

इलाहावादमा धेरै महत्त्वपूर्ण राज्य सरकारको कार्यालयहरू स्थित छन्, जस्तै इलाहाबाद उच्च न्यायालय, प्रधान महालेखाधिकारी (एजी अफिस), उत्तर प्रदेश राज्य लोक सेवा आयोग (पी.एस.सी), राज्य पुलिस मुख्यालय, उत्तर मध्य रेलवे मुख्यालय, केन्द्रीय माध्यमिक शिक्षा बोर्डको क्षेत्रीय कार्यालय एवं उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद कार्यालय । भारत सरकार द्वारा इलाहाबादलाई जवाहर लाल नेहरू राष्ट्रीय शहरी नवीकरण योजना को लागि मिशन शहरको रूपमा चुनिएको थियो ।[४]

नामकरणसम्पादन

शहरको वर्तमान नाम अकबर द्वारा सन् १५८३ माअ राखिएको थियो । हिन्दी नाम इलाहावादको अर्थ अरबी शब्द इलाह (अकबर द्वारा चलाइएको नया धर्म दीन-ए-इलाही को सन्दर्भबाट, अल्लाहको लगि) एवं फारसीबाट आबाद (अर्थात बसाइएको) – यानि 'ईश्वर द्वारा बसाइएको', वा 'ईश्वरको शहर' हो ।

जनसङ्ख्यासम्पादन

2013 को जनगणना अनुसार इलाहावाद शहरको वर्तमान जनसङ्ख्या १,३४२,२२९ हो । यो भारतमा जनसङ्ख्याको अनुसार ३२औ स्थानमा आउछ । इलाहाबाद जिल्ला २०१३ को जनगणना अनुसार ६०१०२४३ जुन उत्तर प्रदेशको सबैभन्दा धेरै जनसँख्या वाला जिल्ला हो ।[५] इलाहाबाद का क्षेत्रफल लगभग ७० किमी (२७ वर्ग माइल)[६] छ र यो सागर सतहदेखि ९८ मी (३२२ फिट) ऊंचाईमा स्थित छ ।

हिन्दी-भाषी इलाहावादको बोली अवधी हो, तर अधिकांश शहरी क्षेत्रमा खडी बोली नै बोलिन्छ । जिल्लाको पूर्वी गैर-दोआबी क्षेत्रमा प्रायः बघेली बोलीको चलन छ ।

इलाहावादमा सबै प्रधान धर्मको मान्छे निवास गर्छन् । यहा हिन्दू कुल जनसङ्ख्या ८५% र मुस्लिम ११% छ । यस बाहेक सिख, ईसाई एवं बौद्ध मान्छेको पनि थोरै संख्या छ ।

नगर प्रशासनसम्पादन

अस्पतालसम्पादन

इलाहावाद शहरमा हेरै ठुला अस्पतालहरू छन् :

  • स्वरुप रानी नेहरु अस्पताल
  • मोतीलाल नेहरु अस्पताल
  • कमला नेहरु अस्पताल
  • फीनिक्स हस्पिटल
  • जीवन ज्योति अस्पताल
  • नाजरथ अस्पताल
  • सिटी अस्पताल
  • भोला अस्पताल
  • पार्वती अस्पताल
  • कमला मेमोरियल अस्पताल
  • उत्तर मध्य रेलवे अस्पताल
  • तेजबहादूर सप्रू अस्पताल
  • वातसल्य अस्पताल
  • अमभोला अस्पताल
  • अल्का अस्पताल
  • चिल्ड्रेन अस्पताल

होटलसम्पादन

इलाहावादमा सबै वर्गहरूको लागि ठुला होटल, धर्मशाला तथा गेस्ट हाउस इत्यादि छन् :

  • होटल कान्हाश्याम
  • इलाहाबाद रीजेन्सी होटल
  • हर्ष होटल
  • ग्रैण्ड कान्टीनेन्टल होटल
  • सम्राट होटल
  • मिलान होटल
  • एन सी कान्टीनेन्टल होटल
  • एन सी होटल
  • यात्रिक होटल
  • सूर्या होटल
  • कोको होटल
  • फिनारे होटल
  • कल्पतरु होटल
  • कोहिनूर होटल
  • प्रसीडेन्सी होटल
  • रेजीना होटल
  • प्रयाग होटल
  • काशी होटल

ऐतिहासिक दर्शनीय स्थलसम्पादन

  • इलाहावाद किला
  • स्वराज भवन
  • आनन्द भवन
  • इलाहाबाद उच्च न्यायालय
  • रानी महल
  • आल सेण्ट्स कैथैड्रिल

दर्शनीय धार्मिक स्थलसम्पादन

  • संगम
  • हनुमान मन्दिर
  • शंकर विमान मण्डपम्
  • हनुमत् निकेतन
  • सरस्वती कूप
  • समुद्र कूप
  • मनकामेश्वर मन्दिर
  • शिवकुटी
  • भारद्वाज आश्रम

सन्दर्भ सामग्रीहरूसम्पादन

यो पनि हेर्नुहोस्सम्पादन