नेपाली सेना

नेपाली सेना नेपालको राष्ट्रिय सेना हो ।

नेपाली सेना
गोर्खाली सेना
सक्रिय: सन् १७६८ - वर्तमान
देश: नेपाल नेपाल
सम्लग्नता: नेपाल सरकार
प्रकार: सेना
सङ्ख्या: १,०५,०००
मुख्यालय काठमाडौँ
सम्लग्नता: मिरकाशिम विरूद्धको लडाइँ - सन् १७६३
कप्तान किनलोकविरूद्ध पौवागढीको युद्ध- सन् १७६७
नेपाल अंग्रेज युद्ध
पहिलो नेपाल तिब्बत युद्ध
नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध
अन्तिम नेपाल तिब्बत युद्ध
नेपालको गृहयुद्ध(जनयुद्ध/सशस्त्र युद्ध)
कमाण्डर
बर्तमान
कमाण्डर
महारथी पूर्णचन्द्र थापा
उल्लेखनीय
कमाण्डर(हरू)
काजी कालु पाँडे, अभिमानसिंह बस्नेत, भीमसेन थापा, जंगबहादुर राणा,

सङ्गठन संरचनासम्पादन

नेपालको अन्तरिम संबिधान २०६३ का अनुसार नेपाली सेनाको बेसीक कमान्ड निम्न अनुसार छ ।

सुप्रीम कमान्डसम्पादन

नेपालको अन्तरिम संबिधान २०६३ को धारा १४४ले राष्ट्रपतिलाई नेपाली सेनाको परमाधिपतिको रूपमा मानेको छ।

राष्ट्रिय सुरक्षा परिषदसम्पादन

२०६३को संबिधान अन्तरिम अनुसार प्रधानमन्त्री, रक्षा मन्त्री, गृहमन्त्री र प्रधानमन्त्री द्वारा मनोनित अन्य ३ जना मन्त्रि रहेको सुरक्षा परिषद रहने छ जसको सिफारीसमा राष्ट्रपतिबाट नेपाली सेनाको परिचालन गरिने उल्लेख छ ।

तहसम्पादन

सङ्गठन संरचनासम्पादन

नेपालको अन्तरिम संबिधान २०६३ का अनुसार नेपाली सेनाको बेसीक कमान्ड निम्न अनुसार छ ।

सुप्रीम कमान्डसम्पादन

नेपालको अन्तरिम संबिधान २०६३ को धारा १४४ ले राष्ट्रपतिलाई नेपाली सेनाको परमाधिपतिको रूपमा मानेको छ।

राष्ट्रिय सुरक्षा परिषदसम्पादन

नेपालको स‌ंविधान २०७२ को भाग–२८ राष्ट्रिय सुरक्षा सम्बन्धी व्यवस्था रहेको छ । नेपालको समग्र राष्ट्रिय हित, सुरक्षा र प्रतिरक्षा सम्बन्धी नीति तर्जुमा गर्न तथा नेपाली सेनाको परिचालन वा नियन्त्रण गर्नका लागि नेपाल सरकार, मन्त्रिपरिषदलाई सिफारिस गर्न देहाय बमोजिमका अध्यक्ष र सदस्यहरू रहेको एक राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद रहनेछ :–

(क) प्रधानमन्त्री – अध्यक्ष

(ख) नेपाल सरकारको रक्षा मन्त्री – सदस्य

(ग) नेपाल सरकारको गृह मन्त्री – सदस्य

(घ) नेपाल सरकारको परराष्ट्र मन्त्री – सदस्य

(ङ) नेपाल सरकारको अर्थ मन्त्री – सदस्य

(च) नेपाल सरकारको मुख्य सचिव – सदस्य

(छ) प्रधान सेनापति, नेपाली सेना – सदस्य

(ज) रक्षा मन्त्रालयको सचिवले राष्ट्रिय सुरक्षा परिषदको सदस्य–सचिव भई काम गर्नेछ ।

तहसम्पादन

एकिकरण अभियानका लडाईंसम्पादन

सेनाले नेपाल एकिकरण अभियानमा थुप्रै लडाईं लड्यो जसको फलस्वरूप सिंगो र एकिकृत नेपाल नेपालीले पाउन सके साथै सेनाले नेपाल एकिकरण अभियानका लडाईंहरूबाट पनि अनुभव अनुशासन तथा रणकौसलता सिक्दै गयो। एकीकरण अभियानका सुरुवात कर्ता गोर्खाका राजा पृथ्वीनारायण शाह हुन्। उनले पहिलो पटक वि सं. १८०० मा पहिलो पटक नगरकोटमा आक्रमण गरेर एकीकरण अभियान सुरु गरे, यो वि सं १८०० को आक्रमण विफल भएको थियो। यसरी सुरु भएको अभियान लाई उनका छोरा बहादुर शाह, जेठो छोराका श्रीमती रानी रत्नराज्यलक्ष्मी तथा अरु सेनापती र मुख्तियारहरूले जारी राशी नेपालको सीमा पुर्वमा टिस्टा र पश्चिममा काँगडा पुगेको थियो। यो भुमी अब मात्र मेची देखि महाकाली सम्म सिमित भयो जब व्रिटिश इस्ट ईन्डिया(बेलायत)ले आक्रमण गरी युद्धमा जित हात पारी ४०,००० वर्ग किलोमिटर जमिन माथी कब्जा गर्यो ।

देश भित्र रक्षाका लागि लडिएकासम्पादन

वाह्य युद्धमा संलग्नतासम्पादन

अन्तराष्ट्रिय शान्ती स्थापनार्थ परिचालनसम्पादन

नेपाली सेनाको संयुक्त राष्ट्रसँघ शान्ति स्थापना मिसनमा लामो सहकार्य रहिआएको छ। यसको शुरूवात पाँच सैनिक पर्यवेक्षकको मध्यपूर्वको लेवनान (UNOGIL/ United Nations Observer Group in Lebanon)मा १९५८ को खटन पछि भएको हो। पहिलो शान्ति सैनिक टोलीको रूपमा १९७४मा इजिप्टको सिन्हाइमा पुरानो गोरख गणको तैनाथी पछि सुरूवात भएको हो। नेपालले सं.रा. सङ्घ शान्ती सेनामा सहभागिता जनाउन लागेको ५० वर्ष नाघीसकेको छ हाल सम्म ६२ हजार नेपाली सैनिकले राष्ट्र सङ्घिय अभियानमा सेवा गरिसकेका छन। नेपाली सेनाले भाग लिएका सान्ती स्थापनार्थ संयुक्त राष्ट्रसंघिय मिसन र भुमिका उल्लेखनीय छन। नेपाली सेनाले फोर्सकमान्डर, विशेष सैनिक अधिकृत तथा सैनिक पर्यवेक्षक का महत्त्वपूर्ण भुमिका दक्षता साथ पुरा गरेको छ।

नेपाली सेनाले केही अत्यान्त विकट र प्रतिकुल स्थानमा समेत शान्ती स्थापनार्थ ठूलो भुमिका निभएको छ खासगरी युद्धग्रस्त अफ्रिकी देशहरूको अमनचैन कायम गर्न तथा स्थानीय स्तरमा पुर्याइरहेको भुमिका सरहानिय रहेको छ। आफ्नो जिउज्यानको बाजी लगाएर पनि नेपाली सैनिकहरू संयुक्त राष्ट्रसंघिय अभियानमा दक्षता पूर्वक लागि रहेका छन। हाल सम्म विभिन्न मिसनमा गरी ५४ सैनिकहरू संयुक्त राष्ट्रसंघ शान्ति स्थापना मिसनमा वीरगती प्राप्त गर्ने नेपाली सैनिकहरू भएका छन भने ५७ नेपाली सैनिकको अंगभंग भएको छ।

नेपाली सेनाले भाग लिइरहेका प्रमुख मिसन

आन्तरिक द्वन्द तथा गडबडीसम्पादन

  • खम्पा निससस्त्रीकरण - २०३१

सन् १९७४मा नेपाली भूमी प्रयोग गरी तिब्बती खम्पाहरूले चिनीया सेना विरूद्ध गुरिल्ला युद्ध (खम्पा बिद्रोह) शुरू गरे। तिनीहरूले उत्तरी नेपालको मुस्ताङ जिल्लामा बेस समेत बनाइ गुप्त रूपमा अभ्यास समेत गर्न थालेपछी चीन सरकार तथा अन्तराष्ट्रिय समुदायको अनुरोधमा शाही नेपाली सेना परिचालन गरियो। ९ वटा स्थल सैनिक बटालीयन (गण) (हेलीकोप्टर सपोर्ट साथ ) हरूका युनिटहरू खम्पा हरूको पोष्ट मुस्ताङ पुगे र तिनीहरूलाई आत्म समर्पण गर्न समय सिमा तोकी दिए। हतियार त्यागी आत्मसर्मपण गर्नेहरूलाई नेपालको नागरीकता समेत दिइने जानकारी गराइयो , खम्पा कमान्डर वाङदी सर्मपण गर्न तयार भए तर मुस्ताङ छाडी आफ्नो फौज लिएर उत्तर पश्चिमी नेपालका डोल्पा, मुगु, जुम्ला हुदै भागे। पछि नेपाल प्रहरीको एक चौकी लुटदै गर्दा शाही नेपाली सेनाबाट डोटीमा मारिए। यो नै शाही नेपाली सेना आन्तरिक सुरक्षामा यती ठूलो संख्यामा परिचालन भएको पहिलो अवसर थियो थियो ।

  • नेपाली माओवादी जनयुद्ध

२०५८ मा शाही नेपाली सेना माओवादी शक्ति विरूद्ध परिचालीत भयो, थुप्रै लडाईं तथा अपरेसनका बेलामा सेना मानव अधिकार उलंघनका घटनामा पनि मुछीयो। खास गरी पूर्व प्रधान सेनापतिहरू प्रजव्ल सम्शेर राणा तथा प्यार जंग थापाको कालमा माथिल्ला सैनिक नेतृत्व समेत विवादीत रह्यो।

अमेरीका/नेपाल सैनिक सम्बन्धसम्पादन

अमेरीका नेपाल सैनिक सम्बन्ध प्रजातन्त्रीक संस्थाको सहयोग (नागरीक नियन्त्रीत सैनिक ) पेसेवर सैनिक विकासमा अधारित छ। अमेरीका सेनाले मानव अधिकारको सम्मान गरेको हेर्न चाहान्छ। दुबै देशको हाल सम्पर्क शुत्रको पनि राम्रो विकास भएको छ। नेपाली सेनाका टोली हरूले हाइटी, इराक तथा सोमालीयामा अमेरीकी सेना संगै अपरेसनमा भागलिए यसले पनि दुई सेनाको सम्बन्धलाई अझ बलीयो बनाएको छ अमेरीकाले केही हतियार सैन्य साहयता बाहेक नेपाली सेनालाई शान्ती स्थापना कार्यका लागि चाहिन सक्ने कमान्ड एन्ड जनराल स्टाफ, यु एस सैनिक वार कलेज तथा इनहयान्स इन्टर नेसनल पिसकीपीङ क्यापबिलिटीज लगायतका थुप्रै तालीम दिदै रहेको छ। अमेरीकी सेना का एसीया प्यासीफिक क्षेत्रका कमान्डर इनचिफले नेपालसंगको सैन्य सम्बन्धलाई हेर्ने जिम्मेवारी पुरा गर्छन।

तथ्याङ्कसम्पादन

सैनिक साखा हरू: नेपाली सेना (includes नेपाली सैनिक विमान सेवा),नेपाल ससस्त्र प्रहरी बल नेपाल प्रहरी

सैनिक जनशक्ति – सैनिक उमेर: १७ वर्ष

सैनिक जनशक्ति - उपलब्धता:
पुरूष तथा महिला उमेर १५-४९: ६६,७४,०१४ (२००३ est.)

सैनिक जनसक्ती – सैनिक सेवाका लागि दक्ष:
पुरूष तथा महिला उमेर १५-४९: ३४,६७,५११ (२००३ est.)

सैनिक जनशक्ति- वार्षीक उत्पादन:
महिला तथा पुरूष: ३,०३,२२२ (२००३ est.) सैनिक खर्च – अमेरीकी डलरमा: $५७.२२ million (FY०२)

सैनिक खर्च - जि.डि.पिको प्रतिशत: १.१% (FY०२)

गोर्खालीसम्पादन

नेपाल गोर्खाली सेनाका लागि पनि प्रशिद्ध छ गोर्खाली नेपालीको दोस्रो नाम जस्तै हो। जुन नेपालका विभिन्न जाती जनजातीलाई सम्बोधन गर्ने गरिन्छ। अंग्रेज नेपाल युद्ध भएपछी दुबै एक अर्काबाट प्रभावित हुन पुगेपछी नेपालीलाई बेलायती सेनामा भर्ना गर्न थालियो खास गरी उनीहरूको बाहदुरी र सोझोपनलाई देखेर, १९४७मा भारत स्वतन्त्र हुँदा पनि केही गोर्खाली सेना बेलायतीले लगी केही भारतमा छोडेर अन्तमा नेपाल, बेलायत तथा भारत त्रिपक्षीय सैनिक सन्धी मिलाईयो। हाल पनि बेलायती तथा भारतीय सेनामा उल्लेख्य संख्यामा गोर्खाली सेना रहेको छ। गोर्खाली (नेपाली) सेना बाहदुरीका साथै उनीहरूले बोक्ने हतियार खुकुरीका कारणले पनि प्रशिद्ध छन। तर दुई पैसाको लागि कसैको ज्यान लिन वा कसैलाई ज्यान दिन सक्ने भनेर यसको प्रचार (अपमान )पनि भएको छ ।

यिनीहरू पनि हेर्नुहोस्:सम्पादन

अतिरिक्त लिङ्कहरूसम्पादन

सन्दर्भ सामग्रीसम्पादन

  1. १.० १.१ "Nepalnews.com", Nepalnews.com। 

यो पनि हेर्नुहोससम्पादन