कान्यकुब्ज ब्राह्मणहरू मुख्यतया उत्तरी भारतमा पाइने ब्राह्मण समुदाय हुन्। उनीहरूलाई विन्ध्यको उत्तरमा रहेको पञ्चगौडा ब्राह्मण समुदायमध्ये एकको रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ। [१]

पञ्च गौड ब्राम्हण
उल्लेखीय जनसङ्ख्या भएका क्षेत्रहरू
उत्तर प्रदेशमध्य प्रदेशछत्तीसगढझारखण्डपश्चिम बंगालबिहारअसमत्रिपुरा
भाषाहरू
संस्कृत (परम्परागत) • हिन्दी भोजपुरी Bengaliother Indo-Aryan languages
धर्महरू
हिन्दू धर्म
सम्बन्धित जातीय समूह
सरस्वत ब्राह्मणगौदा ब्राह्मणमैथिल ब्राह्मणउत्कल ब्राह्मण

यस समुदायका उप-समूहहरूमा सर्युपरेन ब्राह्मण र जुझौटिया ब्राह्मणहरू समावेश छन। [२]

इतिहास सम्पादन गर्नुहोस्

कन्याकुब्ज ब्राह्मणहरूमा धेरै घटकहरू भए पनि ०६ घरहरू सबैभन्दा उच्च वर्ग मानिन्छ किनभने तिनीहरूका पुर्खाहरूले सबैभन्दा वर्जित पालना गरेका थिए। यी ०६ घरलाई खाटकुल भनिन्छ । संयम र वर्जितका कारण एकअर्काको भान्छाबाट खाना पनि लिन पाएनन्, आ–आफ्नै जातको घरमा खान–पिउन पनि सकेनन् । निश्चय नै, यस परित्यागले पछि छुवाछुतको रूप लियो तर यसको सुरुवातलाई कमजोर जातिको अपमानजनक मान्न सकिँदैन भन्ने निश्चित छ । यदि यस्तो भएको भए कनोजिया ब्राह्मणले एक अर्कासँग किन यस्तो व्यवहार गर्थे ? एक हिसाबले यो पवित्रताको तपस्यामा बाँधिएको प्रतिज्ञा थियो। जसमा एकअर्कालाई छुटाउने ठाउँ थिएन । बंगालका मुखोपाध्याय, चट्टोपाध्याय, बन्धोपाध्याय, गंगोपाध्याय आदि ब्राह्मणहरू पनि कन्याकुब्जा क्षेत्रबाट आएका उत्तर भारतका ब्राह्मणहरू थिए। एउटा कथा छ कि कुनै समय बंगालका राजा बल्लम सेनले ठूलो यज्ञ आयोजना गरेका थिए जसका लागि शास्त्रमा निपुण वर्ग र ब्राह्मणहरूको खोजी गरिएको थियो। उनले आफ्नो महायज्ञमा बंगाल र मिथिलाका ब्राह्मणहरूलाई निम्तो दिएनन् किनभने त्यहाँ माछा खाइन्छ। यस मामिलामा कडा वर्जित पालनाको कारणले, राजा बल्लम सेनले कन्याकुब्ज ब्राह्मणलाई सर्वश्रेष्ठ पाए। त्यसैले उनले कन्याकुब्ज क्षेत्रबाट बोलाए । पछि जब यी ब्राह्मणहरू बंगालमा स्थायी रूपमा बसोबास गरे, यी मानिसहरूलाई चटर्जी, बनर्जी, मुखर्जी आदि भनेर बोलाउन थाले।

कन्याकुब्जा क्षेत्रमा गंगाको यस छेउमा तीनवटा र अर्कोतर्फ तीन जिल्लाहरू पर्दछन्। यी जिल्लाहरू फर्रुखाबाद, कानपुर, फतेहपुर, हरदोई, रायबरेलीउन्नाव हुन्। कन्याकुब्जा क्षेत्रमा बसोबास गर्ने कुनै पनि जातिलाई ब्राह्मण मात्र नभई कनोजिया भनिन्छ। राजा जयचन्द्र कन्याकुब्ज क्षेत्रका थिए, त्यसैले उनका वंशजको उपाधि कन्याकुब्जेश्वर रहन्छ। पूर्वप्रधानमन्त्री विश्वनाथ प्रताप सिंहका भाइ सन्तबक्ष सिंहले पनि यो उपाधि राखेका थिए । विश्वनाथ प्रताप सिंहले यो उपाधि पाएनन् किनभने उनी राजा मण्डले अपनाएका थिए र माण्ड राज्यको कन्याकुब्ज क्षेत्रसँग कुनै सम्बन्ध थिएन। कान्यकुब्जहरूमध्ये २० विश्वका ब्राह्मणहरू उच्च मानिन्छन्। विश्व जमिनसँग सम्बन्धित छ तर कन्याकुब्जमा यो शुद्धता नाप्ने मापन हो। २४ क्यारेट शुद्धता प्रमाणित गर्नु भनेको सबैभन्दा प्रतिबन्धित जीवन जिउन सक्षम हुनु हो।.

उल्लेखनीय कान्यकुब्ज ब्राह्मण सम्पादन गर्नुहोस्

कन्याकुब्ज ब्राह्मणहरूको गोत्र सम्पादन गर्नुहोस्

कन्याकुब्ज ब्राह्मणका अधिकतम २६ गोत्र छन्, तर १९ गोत्रका कन्याकुब्ज ब्राह्मणको सङ्ख्या बढी छ भने बाँकी सात गोत्रका कन्याकुब्ज ब्राह्मणको जनसङ्ख्या कम छ, यी गोत्रहरूमध्ये एउटा गोत्र हो । कन्याकुब्ज देशका ब्राह्मणहरूलाई कन्याकुब्ज ब्राह्मण भनिन्छ। प्राचीन कालमा मध्य भारतको क्षेत्रलाई कन्याकुब्ज देश भनिन्थ्यो। प्राचीन कालमा कन्याकुब्ज देशमा कुशानभ नामक क्षत्रिय राजाले शासन गर्दथे।

पुराणहरूमा पञ्चगौड ब्राह्मणहरूको उल्लेख छ, यस श्लोकबाट:-

कर्णाटकाश्च तैलंगा द्राविडा महाराष्ट्रकाः ।

गुर्जराश्चेति पञ्चैव द्राविडा विन्ध्यदक्षिणे ॥

सारस्वताः कान्यकुब्जा गौडा उत्कलमैथिलाः ।

पन्चगौडा इति ख्याता विन्ध्स्योत्तरवासिनः ॥

यी पाँच गौड ब्राह्मण हुन्- १- सारस्वत, २- कन्याकुब्ज, ३- सनाढय -गौड़, ४- उत्कल, ५- मैथली।

थर सम्पादन गर्नुहोस्

वाल्मीकि रामायणमा कन्याकुब्ज ब्राह्मणहरूको दुई थर उल्लेख गरिएको छ, १) उपाध्याय २) अग्निहोत्री

हाल कन्याकुब्ज ब्राह्मणहरूले प्रायः यी थरहरू प्रयोग गर्छन्। [३]

  • उपाध्याय
  • अग्निहोत्री
  • बाजपेयी
  • दीक्षित
  • शुक्ल
  • त्रिवेदी
  • अवस्थी
  • पाठक
  • तिवारी
  • त्रिपाठी
  • दुबे
  • द्विवेदी
  • चौबे
  • चतुर्वेदी
  • मिश्र
  • पाण्डे
  • पाण्डे

सन्दर्भहरू सम्पादन गर्नुहोस्

  1. A History of Ancient and Early Medieval India, पृ: ५७५। 
  2. People of India Uttar Pradesh Volume XLII Part Two edited by A Hasan & J C Das pages 718 to 724 Manohar Publications
  3. "श्री कान्यकुब्ज वंशावली", अन्तिम पहुँच ११ नोभेम्बर २०२३