विजयादशमी

वार्षिक रूपमा मनाइने हिन्दु पर्व

विजयादशमी, जसलाई दशहरा वा दसैँ पनि भनिन्छ, प्रत्येक वर्ष नवरात्रिको अन्त्यमा मनाइने एक प्रमुख हिन्दू चाड हो। यो हिन्दू पात्रोको दशौँ दिनमा मनाइन्छ, जुन सामान्यतया हिन्दू पञ्चाङ्गको छैटौँ महिना असोज पर्दछ। यो सामान्यतया इस्वी संवत् महिनाको सेप्टेम्बर वा अक्टोबर महिनामा पर्दछ।[३][४][५]

विजयादशमी
Navratri Navaratri festival preparations and performance arts collage.jpg
विजयादशमीले दुर्गा र रामको विजयलाई यस क्षेत्रको आधारमा दुष्टतामाथि विजयको सम्मान गर्दछ।[१]
वैकल्पिक नामदशहरा, नवरात्रि, दसैँ
अनुयायीहिन्दू
प्रकारधार्मिक, सांस्कृतिक
महत्त्वअसत्य माथि सत्यको विजयको प्रतीकका रूपमा
उत्सवदुर्गा पूजा र रामलीलाको अन्त्यको सङ्केत
मितिअसोज देखि कात्तिक सम्म
वर्णनात्मक टिप्पणी

विजयादशमी विभिन्न कारणले मनाइन्छ र भारतीय उपमहाद्वीपका विभिन्न भागहरूमा फरक तरिकाले मनाइन्छ।[६][१][७][३] भारतको दक्षिणी, पूर्वी, उत्तरपूर्वी र केही उत्तरी राज्यहरूमा, विजयादशमी दुर्गा पूजाको अन्त्यको प्रतीक हो, देवी दुर्गाले दानव महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरी धर्मको पुनर्स्थापना र रक्षाको लागि विजय प्राप्त गरेको सम्झना गरिन्छ।[३][८][९] उत्तरी, मध्य र पश्चिमी राज्यहरूमा, यो चाडलाई पर्यायवाची रूपमा दशहरा (जसलाई दशहरा, दसरा पनि भनिन्छ) भनिन्छ। यी क्षेत्रहरूमा, यो रामलीलाको अन्त्यको प्रतीक हो र भगवान रामको रावणमाथि विजयको सम्झना गरिन्छ। वैकल्पिक रूपमा, यो देवी देवीको एक पक्षको लागि श्रद्धाको प्रतीक हो।[१][४][५]

विजयादशमी उत्सवहरूमा नदी वा समुद्रको अगाडिको जुलुसहरूको आयोजना गरिन्छ[१०] जसमा दुर्गा, लक्ष्मी, सरस्वती, गणेशकार्तिकेयको माटोको मूर्तिहरू, सङ्गीत र मन्त्रहरू सहित पुजाआजा गरिन्छ र समापनको लागि मुर्तिहरू खोला वा नदीमा विघटन गरिन्छ। अन्यत्र, दसैँको दिन, दुष्टताको प्रतीक रावणको विशाल पुतलाहरू आतिशबाजीले जलाइन्छ, जसले दुष्टताको विनाशलाई सङ्केत गर्दछ। विजयादशमीको २२ दिनपछि मनाइने झिलिमिलीको महत्वपूर्ण चाड दीपावलीको तयारी पनि यस पर्वले सुरु गर्दछ।[११][१२][१]

शब्दोत्पत्तिसम्पादन

विजयादशमी विजय (जित) र दशमी (दशौँ दिन) गरि दुई शब्दहरूको संयोजन हो।[१३] दशौँ दिनमा असत्यमाथि सत्यको विजयको उत्सव मनाउने चाडलाई सङ्केत गर्दछ।[१४] तथापि, एउटै हिन्दू चाड-सम्बन्धित शब्दले भारतनेपालका विभिन्न क्षेत्रहरूमा, साथै अन्यत्र पाइने हिन्दू अल्पसङ्ख्यकहरूका माझ फरक-फरक रूप लिन्छ।

यसको सट्टामा प्रयोग हुने शब्द दशहरा, एक संस्कृत मिश्रित शब्द हो जुन (दशम्) र (अहर्) मिलेर बनेको छ।[७][१५][१६][१७][१८]

रामायणसम्पादन

रावणले सीतालाई अपहरण गरी लङ्का (हालको श्रीलङ्का) मा आफ्नो राज्यमा लिएर जान्छ। रामले रावणलाई उनलाई छोड्न आग्रह गर्छन्, तर रावणले अस्वीकार गर्छन्। स्थिति बढ्दै जान्छ र युद्धको रूप लिन्छ। दश हजार वर्षसम्म कठोर तपस्या गरेपछि रावणलाई सृष्टिकर्ता-देवता ब्रह्माबाट वरदान प्राप्त हुन्छ। अब देखि उसलाई देवताहरू, प्रेतहरू वा आत्माहरूद्वारा मार्न सकिदैनथ्यो। भगवान विष्णुले मानव रामको रूपमा उनलाई परास्त गर्न र मार्नको लागि अवतार दिन्छन्। यसरी भगवान ब्रह्माले दिएको वरदानलाई रावणले बेवास्ता गर्छन्। राम र रावणबीच एक घातक र भयङ्कर युद्ध हुन्छ जसमा रामले रावणको वध गर्छन् र उनको दुष्ट शासनको अन्त्य गर्छन्। रावणका दश वटा शिर छन्। दश वटा शिर भएको व्यक्तिको हत्यालाई दशहरा भनिन्छ। अन्ततः रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेका कारण पृथ्वीमा धर्मको स्थापना भयो। यो पर्वले असत्य माथि सत्यको विजयको स्मरण गर्दछ।[१९]

सन्दर्भ सामग्रीहरूसम्पादन

  1. १.० १.१ १.२ १.३ Fuller, Christopher John (२००४), The Camphor Flame: Popular Hinduism and Society in India, Princeton University Press, पृ: 108–109, आइएसबिएन 978-0-69112-04-85 
  2. December 17, 2021UPDATED (२०२१-१२-२७), "When is Dussehra in 2022: Date, time, history and significance", India Today (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२२-०९-०७ 
  3. ३.० ३.१ ३.२ Encyclopedia Britannica 2015.
  4. ४.० ४.१ Lochtefeld 2002, पृष्ठ. 212–213, 468–469.
  5. ५.० ५.१ Encyclopedia Britannica Dussehra 2015.
  6. "Happy Dashain 2074", Lumbini Media, १८ सेप्टेम्बर २०१७, अन्तिम पहुँच १८ सेप्टेम्बर २०१७ 
  7. ७.० ७.१ Lochtefeld 2002, पृष्ठ 751.
  8. Lochtefeld 2002, पृष्ठ. 468–469.
  9. "Dussehra 2020 (Vijayadashami): Story, Ram Setu, Lord Rama & True God", S A NEWS (en-USमा), २५ अक्टोबर २०२०, अन्तिम पहुँच २५ अक्टोबर २०२० 
  10. "Dussehra 2020: Date, Puja Timings, History, Significance and Importance", The Indian Express (अङ्ग्रेजीमा), २५ अक्टोबर २०२०, अन्तिम पहुँच २५ अक्टोबर २०२० 
  11. Gall, Susan B.; Natividad, Irene (१९९५), The Asian-American Almanac, Gale Research, पृ: २४, आइएसबिएन 978-0-8103-9193-2 
  12. Singh, Rina (२०१६), Diwali, Orca, पृ: 17–18, आइएसबिएन 978-1-4598-1008-2 
  13. "Sanskrit-English Dictionary", learnsanskrit.cc, अन्तिम पहुँच २७ फेब्रुअरी २०२२ 
  14. "Sanskrit-English Dictionary", learnsanskrit.cc, अन्तिम पहुँच २७ फेब्रुअरी २०२२ 
  15. "Dussehra 2018: Why is it celebrated? – Times of India", The Times of India (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २५ अक्टोबर २०२० 
  16. "Sanskrit-English Dictionary", learnsanskrit.cc, अन्तिम पहुँच २७ फेब्रुअरी २०२२ 
  17. "Sanskrit-English Dictionary", learnsanskrit.cc, अन्तिम पहुँच २७ फेब्रुअरी २०२२ 
  18. Lochtefeld 2002, पृष्ठ. 212–213.
  19. Desk, India com Buzz (२६ सेप्टेम्बर २०१७), "Dussehra History: Mythology And Story Related To The Festival Of Vijayadashami", India News, Breaking News, Entertainment News | India.com (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २४ अक्टोबर २०२० 

बाह्य कडीहरूसम्पादन