दलित

हिन्दु वर्णका अछुत उत्पीडित जाति

दलित भारत मा सबैभन्दा तल्लो जाति को मान्छे को नाम हो, पहिले "अछूत" को रूप मा चित्रित गरिएको। [१] दलितहरुलाई हिन्दु धर्म को चार गुणा वर्ण प्रणाली बाट बहिष्कृत गरीएको थियो र पञ्चामा को नाम बाट पनि चिनिने पाँचौ वर्ण को रूप मा देखिएको थियो। दलितहरु अब हिन्दु धर्म, बौद्ध धर्म, सिख धर्म, ईसाई धर्म, इस्लाम र विभिन्न अन्य विश्वास प्रणालीहरु सहित विभिन्न धार्मिक विश्वासहरु लाई मान्छन्।

इतिहाससम्पादन

दलित शब्द "अछूत" भनिनेहरु र परम्परागत हिन्दु जाति पदानुक्रम बाहिर रहेकाहरुका लागी एक आत्म-लागू अवधारणा हो।[२][३]अर्थशास्त्री र सुधारक बी आर अम्बेडकर (१८९१–१९५६) ले भने कि बौद्ध धर्म र ब्राह्मणवाद (ब्राह्मणवादी हिन्दू धर्म को एक प्राचीन शब्द) को बीच सर्वोच्चता को लागी संघर्ष को कारण ४०० ईस्वी को आसपास भारतीय समाज मा अस्पृश्यता आयो।[४]केहि हिन्दू पुजारीहरु अछूतहरु संग मित्रता बनाए र निम्न जाति को श्रेणी मा गिराए। एकनाथ, अर्का बहिष्कृत ब्राह्मण, भक्ति काल मा अछूतहरुको अधिकार को लागी लडे।

१८८० को उत्तरार्धमा, मराठी शब्द 'दलित' महात्मा जोतिबा फुले द्वारा निर्वासित र अछूतहरु को लागी प्रयोग गरीयो जो हिन्दू समाज मा उत्पीडित र टूटेका थिए।[५]दलित संस्कृत दलित (दलित) का एक स्थानीय रूप हो। शास्त्रीय संस्कृत मा, यसको अर्थ "विभाजित, विभाजित, भाँचिएको, बिखराएको" हो। यो शब्द १९औं शताब्दीको संस्कृतमा "(एक व्यक्ति) चार ब्राह्मण जातिहरु मध्ये एक संग सम्बन्धित छैन" को अर्थमा पुनरुत्थान गरिएको थियो।[६]यो सम्भवतः पहिलो पटक पुणे मा आधारित समाज सुधारक ज्योतिराव फुले द्वारा प्रयोग गरीएको थियो, अन्य हिन्दुहरु बाट पूर्व "अछूत" जातिहरु द्वारा सामना गरीएको दमन को सन्दर्भमा।[७]दलित शब्द १९३५ भन्दा पहिले ब्रिटिश राज जनगणना को लागी उदास वर्गहरु को वर्गीकरण को लागी एक अनुवाद को रूप मा प्रयोग मा थियो तर मानिसहरुलाई कहिल्यै नदेखाए पछि यो भर्खरै उड़ीसा संसद को पछि एससी/एसटी को नाम परिवर्तन गरी दलित राखिएको थियो।यो अम्बेडकर द्वारा लोकप्रिय थियो, आफैं एक दलित,[८]जसले दलित को परिभाषा मा आफ्नो जात को बाहेक सबै निराश मानिसहरु लाई समेटे।[९]यसले ती मानिसहरुलाई समेटेको छ जो हिन्दू धर्म को चार गुणा वर्ण प्रणाली बाट बहिष्कृत गरीएको थियो र आफुलाई पञ्चमा को रूप मा वर्णन गर्दै एक पाँचौं वर्ण को रूप मा सोच्यो।[१०]१९७० को दशकमा यसको प्रयोग बलियो भएको थियो जब यो दलित प्यान्थर्स कार्यकर्ता समूह द्वारा अपनाइएको थियो।[२]

सामाजिक कानूनी विद्वान ओलिभर मेंडेलसोहन र राजनीतिक अर्थशास्त्री मारिका Vicziany ले १९९८ मा छन की शब्द "तीव्र राजनीतिक" भएको थियो.......जबकि शब्द को उपयोग अस्पृश्य राजनीति को समकालीन अनुहार संग उचित एकता व्यक्त गर्न को लागी लाग्न सक्छ, त्यहाँ एक सामान्य शब्द को रूप मा अपनाउन मा प्रमुख समस्याहरु रहन्छन्। यद्यपि शब्द अब धेरै व्यापक छ,यो अझै पनी बीआर अम्बेडकर को चित्र बाट प्रेरित राजनीतिक कट्टरपन्थी परम्परा मा गहिरो जराहरु छन्।" उनीहरुले सुझाव दिए कि यसको प्रयोगले भारतमा अछूतहरुको सम्पूर्ण जनसंख्यालाई कट्टरपन्थी राजनीतिले एकजुट भएको भनी गलत ढंगले लेबल लगाउने खतरा छ।[७]आनन्द Teltumbde पनि राजनीतिक पहिचान अस्वीकार तिर एक प्रवृत्ति पत्ता लगाउँछ, उदाहरण को लागी शिक्षित मध्यम वर्गीय मानिसहरु जो बौद्ध धर्म मा परिवर्तन गरीएको छ र तर्क छ कि, बौद्धहरुको रुपमा, उनीहरु दलित हुन सक्दैनन्। यो उनीहरुको सम्बन्धित नहुने चाहनालाई जन्म दिने सुधारिएको परिस्थिति को कारण हुन सक्छ जुन उनीहरु दलित जनतालाई अपमानजनक मान्छन्।

अन्य शब्दसम्पादन

आधिकारिक शब्दसम्पादन

अनुसूचित जाति भारतीय दलित अनुसूचित जाति आयोग (NCSC) को राय मा दलितहरुको लागि आधिकारिक शब्द हो, जसले कानूनी सल्लाह लिएको छ कि आधुनिक कानून को संकेत दलित को उल्लेख गर्दैन र यसैले, यो भन्छ, यो "असंवैधानिक" आधिकारिक कागजातहरु को लागी यो गर्न को लागी हो। २००४ मा, NCSC ले नोट गर्यो कि केहि राज्य सरकारहरु ले दस्तावेज मा अनुसूचित जाति को सट्टा दलित को उपयोग गरे र उनीहरुलाई बन्द गर्न को लागी भने।[११]

केही स्रोतहरु भन्छन् कि दलित आधिकारिक अनुसूचित जाति परिभाषा को तुलना मा समुदायहरु को एक व्यापक दायरा समेटेको छ। यसमा घुमन्ते जनजातिहरु र १९३५ मा ब्रिटिश राज सकारात्मक भेदभाव को प्रयास संगै उत्पन्न भएको एक अन्य आधिकारिक वर्गीकरण, अनुसूचित जनजाति हुन सक्छ।[१२]यो कहिले काहिँ भारत को उत्पीडित जनता को सम्पूर्णता को उल्लेख गर्न को लागी प्रयोग गरीन्छ,[२]जुन सन्दर्भ नेपाली समाजमा यसको प्रयोगमा लागू हुन्छ।[३]अनुसूचित जाति वर्ग को सीमाहरु को एक उदाहरण हो कि, भारतीय कानून अन्तर्गत, यस्ता मानिसहरु मात्र बौद्ध धर्म, हिन्दु धर्म वा सिख धर्म को अनुयायी हुन सक्छन्,[१३]तैपनि त्यहाँ दलित ईसाई र मुस्लिम दाबी गर्ने समुदायहरु छन्,[१४]र आदिवासी समुदायहरु अक्सर लोक धर्महरु को अभ्यास गर्दछन्।[१५]

हरिजनसम्पादन

शब्द हरिजन, वा 'भगवानका बच्चाहरु', नरसिंह मेहता द्वारा गढ़िएको थियो, एक गुजराती कवि भक्ति परम्परा को संत,जात, वर्ग, वा लिंग को बावजूद कृष्ण को सबै भक्तहरु लाई सन्दर्भ गर्न।[१६]महात्मा गान्धी, विशेष गरी मेहता को काम को एक प्रशंसक, पहिलो पटक १९३३ मा दलितहरुको पहिचानको सन्दर्भमा शब्द प्रयोग गरियो। अम्बेडकरले यो नाम मन पराएनन् किनकि यसले दलितहरुलाई मुस्लिम जस्तै स्वतन्त्र समुदायको सट्टा ठूलो हिन्दू राष्ट्रको सम्बन्धमा राखेको छ। साथै, धेरै दलित भेटिए, र अझै पनी भेटिरहेका छन, शब्द संरक्षण र अपमानजनक, केहि को साथ मा यो शब्द वास्तव मा देवदासी को सन्तानहरु लाई बुझाउँछ भन्ने दाबी गर्दै।[१७][१८][page needed]जब भारतीय स्वतन्त्रता पछि अस्पृश्यता गैरकानूनी थियो, भूतपूर्व अस्पृश्यहरुको वर्णन गर्न हरिजन शब्द को उपयोग दलितहरु को तुलना मा अन्य जातिहरु मा अधिक सामान्य भयो।[१९]

क्षेत्रीय शब्दहरुसम्पादन

दक्षिणी भारत मा, दलितहरु कहिलेकाहीँ परिचित छन् आदि द्रविड, आदि कर्नाटक, र आदि आन्ध्र, को रुपमा, जसको शाब्दिक अर्थ क्रमशः पहिलो द्रविड, कन्नडिगास, र आन्ध्रस। यी सर्तहरु पहिले १९१७ मा दक्षिणी दलित नेताहरु द्वारा प्रयोग गरीएको थियो, जो विश्वास गर्छन् कि उनीहरु भारतका आदिवासी हुन्।[२०]शब्दहरु तमिलनाडु, कर्नाटक, र आन्ध्र प्रदेश/तेलंगाना को राज्यहरु मा प्रयोग गरीन्छ, क्रमशः, एक दलित जाति बाट जो कोहि को लागी एक सामान्य शब्द को रूप मा।[स्रोत नखुलेको][clarification needed]

महाराष्ट्र मा, इतिहासकार र महिला अध्ययन शैक्षिक शैलजा Paik अनुसार, दलित एक शब्द ज्यादातर महार जाति को सदस्यहरु द्वारा प्रयोग गरीन्छ, जसमा अम्बेडकर जन्मेका थिए। धेरैजसो अन्य समुदायहरु आफ्नो जातको नाम प्रयोग गर्न रुचाउँछन्।[२१]

नेपालमा, हरिजन बाहेक र, प्राय: दलित, हरिस (मुसलमानहरु बीच), अछूत, बहिष्कृत र नीच जाति जस्ता शब्दहरु प्रयोग गरिन्छ।[८]

जनसांख्यिकीसम्पादन

 
भारत को 2011 जनगणना अनुसार राज्य र केन्द्र शासित प्रदेश द्वारा भारत मा अनुसूचित जाति वितरण नक्शा।[१३] पंजाब एससी (लगभग ३२%) को रूपमा यसको जनसंख्या को उच्चतम अनुपात थियो, जबकि भारत को द्वीप क्षेत्रहरु र दुई पूर्वोत्तर राज्यहरु लगभग शून्य थियो[१३]

भारत को २०११ जनगणनाaccording to the अनुसार, अनुसूचित जाति समुदायहरु भारत भर मा अवस्थित छ र देश को जनसंख्या को १६.६% शामिल छ।[२२] उत्तर प्रदेश (२१%), पश्चिम बंगाल (११%), बिहार (८%) र तमिलनाडु (७%) उनीहरुको बीचमा देशको कुल अनुसूचित जाति जनसंख्याको लगभग आधा छन्।[२३]उनीहरु पंजाब मा राज्यहरु को जनसंख्या को एक अनुपात को रूप मा सबैभन्दा प्रचलित थिए, लगभग 32 प्रतिशत मा,[२४]जबकि मिजोरम लगभग शून्य मा सबैभन्दा कम थियो।[१३]

यस्तै समूह भारतीय उपमहाद्वीप को बाकी भर मा पाइन्छ; पाकिस्तानको जनसंख्याको २ प्रतिशत भन्दा कम हिन्दु छन् र ती हिन्दुहरु मध्ये ७०–७५ प्रतिशत दलित छन्,[२५]नेपालमा,[३]बंगलादेशमा २०१० मा ५० लाख दलितहरु थिए जसको बहुमत भूमिहीन र दीर्घकालीन गरीबीमा थियो,[२६]र श्रीलंका।[२७] उनीहरु संयुक्त राज्य, यूनाइटेड किंगडम, सिंगापुर, र क्यारिबियन सहित धेरै देशहरुमा भारतीय डायस्पोरा को भाग को रूप मा पाईन्छन्[२८][२९][३०][३१]

भारत २० करोड भन्दा धेरै दलितहरुको घर हो।[३२]दलित मानव अधिकार मा राष्ट्रीय अभियान को एक दलित कार्यकर्ता पॉल दिवाकर को अनुसार, "भारतमा ६००,००० गाउँहरु छन् र लगभग हरेक गाउँ बाहिरी भागमा एउटा सानो पकेट दलितहरुको लागी हो"।[३३]


दलित को अर्थ हो तल्लो पानी नचल्ले अछुत भनीएको जाती हरु । अर्थात ती मानिसहरू जो आर्थिक अनि सामाजिक रूपले समाजमा जातीय बर्ग विभाजन गरिएको थियो| र आज पनि छ| हुन् त नेपालमा भेदभाव अनि छुवाछुत गर्ने हरूलाई कडा कार्यबाही गर्ने कानुन पनि सरकारले नबनाएको होइन तर त्यो कागजमा मात्र सिमित छ| गाउँ समाजको हरेक कुनामा आज पनि यो भेदभाव काएम नै छ|

[३४]

वर्तमान परिस्थितिसम्पादन

नेपालका दलितसम्पादन

समुदाय भित्र पर्ने जातहरूसम्पादन

राष्ट्रिय दलित आयोगद्वारा सूचिकृत गरिएका दलित जातीय अनुसूचीको विवरण वर्णानुक्रम अनुसार [३५]

पहाडे मूल ५ जातिसम्पादन

१) विश्वकर्मा (कामी, लोहार, रपाल, सिन्चुरी, सुनार) आग्री, चुनरा, टमटा, पार्की, असुरपाती आग्री, आफरवाडी, आफलघाती, आगरी ,ओर, ओखेडा, ओड,एयरपती, इरनाई, उखेडा श्रीपाली, कामी, कर्मा, करार, काललोहार, कौशल, कालीराज, कसरा, कालीकोटे, कालीराज कुमार्की, कैनी, कोली, कालाकोटी, कसेरा, कसारो, कुलाल, कवि, कुलगल, कुयाल, कडरा करला, कमेनी, कालीमार, कोहली, खड्काथोकी, दुधराज, गोल्डस्मिथ, गहतराज, गुरताल गावा, गदाल, गोथे, गडाल, गुतील, गोतामे, गजमेर, गदली, घर्तीववरे, घताने, घतानी घमाल, घिमिरे, घामघत्ले ,घडेरी, चुनारा, चौठेमार, चौढेमार, चुनार, चन्द, द्धन्दपरे, छिनाल छामछल्न, छिस्तुल, जगतीपुरे, जडकामी, जम्लाली, जाडकामी, जगडी, जइगडी, जनाला ज्याबन, टमटा, ठटरा, डोटेली, डडालीय, डल्ली, तिरुवा, त्यागी, दुलाल, देउती, देवपाते दुराल, दुरैली, दियाली, ददेल, दयाल, दर्लामी, दुधसुनार, दुधराज, दियाली, धमाला, धनुके धयाल, धम्याल, धन्याल, धानुक, धानीक, धोतीकामी, नेपाली, पार्की, पाददेउती, पोर्तेल पियाली, परी, पहरी, पाइटु, पल्याल, पल्यान, प्वाल्याल, बुरीटमटा, बान्दे, बराईली, वरेली बछाली ,बएल, बल्मान, बयानी, बाबली, बटला, बसक्याल, भन्याल, भारध्वाज भूल, महरा, मल्ल, मुड्याल, महिराज, मध्य, मःरकोहली, मगरा, महिलीपार, मडयाल, मिझार, महर, रसाईली, रिसाल, रामदाम, रैकाल, रिजाल, रामदार, राम, रामछाम राजीलौहार, रपशंकर, रुचालु लखडा, लाखड लावण–लावड, ल्थर, ल्वागुन, लकान्दी, लौकान, लामगोद, लामगादे, लुहार, वड, बालोमर, वथानी, वेथानी, वेदानी, वरही, स्वर्णकार विखैमर, व्यागी, विर्खेमर, वंशपाली, सुजी, सदाशंकर, साशंकर, सेजवाल, सिन्चौरी, सेतीमगर सेती, सहुरखाती, सैसवाल, सिर्पाइली, सुरुवाल, सेवा, सिगाउरे, सेतीपार, सुनधुवा, सिंगौली सेतीसिलाल, सिमलखडा, सिमलदिया, सिंगडरे, साई, सराल, सेरला, सोनाहा, सिङऔरी सुनकामी, सेतिमहर, सुखाल, सुन्चौरी, सेन्चुरी, सेतीमोर ,सिकर्मी, स्नेही, सुनार, संकटयाल सोव, सेराल, सुनी, सोनी, सिल्खाल, थोकी, हुम्लाली ।

(विश्वकर्मा जातीका गैरदलितसंग मिल्ने थरहरु):-ओली, अर्याल, कार्की, घिमिरे, रिजाल, खड्काथोकी, मल्ल, धमाल, चन्द, दुलाल, सिलवाल, खनाल, खपाङ्गी, खाती, गजुरेल, गिरी,गौतम, पोख्रेल , भट्ट, भट्टराई, पन्थी, पौडेल, लोहनी, थापा, शर्मा, शाह, वराल, लामिछाने, धामी, भुषाल, सिजापति, बगाले, सिंह, बस्नेत, बास्कोटा, निरौला, तिवारी, पोखरेल, लोहनी कराला...)

२) परियार (दमाई, दर्जी, सुचिकार, नगर्ची, ढोली, हुड्के) अससाय अपटार्या, आवीखोली, आउजी, अस्कोटीपाल/ साताले, लोहाढुङ्ग्री, भुषाल, छिनाल, करुवाल, कनाल, कठैवरी, कटवाल, कालाथोकी, कालाखाती कोखरे, कुखुरे, काखडे, कोटानजारी, कालाखानी, कार्कीढोली, कोटाञ्जरी, खाती, गौरवाग गोरखनाथ, गुईदेल, गजमेयर, गौरी, गोतामे घतानी, घले, घतामे, चित्रकार चण्डुचार, चाहार चुडाल, छिनाल, जनैदार, टेलर, ठटाल, ठराल ,ठ्याकी डौड, डेणे, तिलक्यानी, तिखत्री, दर्नाल देउकाडी , दर्जी, दास, देवल, दकास, दनोल, देउगाडी, धगाले नागरी, नेपाली, नेगी, नगर्ची नगवाग, नागरी, नगवान, पाचकुरी, पाल्पाली, पहाडी, फुडके, बर्देवा, वर्मदास, वागदास, बैज बैजाकोटी, बागचन्द, बुढाप्रीथी, बाग, बैकापी, विटालु, वेढुवा, बाग्धास, बैजनाथ, भित्रकोटी भेटेसिवा, मास्टर, मुडेल, मुडलेकार्की, मोत, माले, माल्बोक, मौले, मिस्त्रीकोटी, मंगता, याग्ने रनपहेली, रुकुमेली, रैका, रामकाजी, रनपौली, रजवर, रत्न, रेतन ,रनवेहली, रजवास राजगाई, रैइगाइ, सुनाम, सेवा, सुनदास, सुरयाल, सप्याली, सिवा, सुयाल सिलाल, सेन, सिलाधर, सुटयाल, साहिसमुन्द, सुचेउरी, सुकुवाट्याल, हिङमाङ ।

(परियार जातीका गैरदलितसंग मिल्ने थरहरु):- आचार्य, अधिकारी, कार्की, कोहराल, खाती, खनाल, खतिवडा, गौतम, घले, बराल, तिवारी, मल्ल, जोरी, लामिछाने, गुरुङ, पन्त, ढुङ्गगाना, राई लुईटेल, भुषाल, महरा, दवाडी वास्ताकोटी..)

३) सार्की (मिजार, चर्मकार, भूल) एस के, कालो, कोतेहाल कुल्चीयार, काला, कालामग्रनी, खरिबोटे, खिलुङ्गे, खडगी, गौरीपाल, गोतामे, घिताङ्ग चर्मकार, चुडाल, छन्बेता, टोटलाङ्गी ठडोर, ठगुन्ना, ठराई, तोसाली, तोलाङ्गे, तोलाङ्गी, थाक देउला, दुलाल, देउलाकोटी, दावे, देउलापानी, दाहाल, धुरुमग्राती, धौलाकोटी, नेपाली नगरकोटी, पुरकोटी, परदी, पीपलबोटे, पाएली, पर्कोटी पुर्कौटी, बुरेल, बौडेल, बौडेल, बाह्रमरे, बम्रेल, बसेल, बङरेल बयालकोटी, बिसुन्खे, बंग्रेल, विसनेबैलकाटी, बस्याल, भूल, भियाल, भियाल, मजरकोटी मिजार, मयार, मंग्राती, मुर्दल मोटे, मुहल, मजावरी, मगर मालभुल, रामजाली, रुचाल रम्तेल, रोका, रोक्का, रकौल, रोकाया, रमेल, लमजेल, सुर्खाली,...)

(मिजार जातिका गैरदलितसँग मिल्ने थरहरुः):-आचार्य, अधिकारी, कोइराला, नेपाल, राठाले, रिमाल, सिंह, खतिवडा, चन्द, खड्की, गौतम, गैरे, बुढाथोकी, सपकोटा, न्यौपाने, पौडेल, बोहोरा, बोगटी, थापा, थपलिया, उप्रेती, गिरी, दाहाल, चन्द्र, लमसाल, ठगुना, देउलापाती, रामजाली, सत्याल, बस्याल, मरासिनी, पहाडी, पुलामी,घिमिरे, बन्जाडे, रोक्काशाही,राठौर..)

४) गन्धर्व (गाइने) कालोपौडेल, कालिचन, कालाशाह, गाइने, गान्धारी, गायक, गायन, जोगी, बैगार, मेघनाथ, भूषाल, भाट, सूर, तुर्की, बोगरी, सुरसमान, रसाइली,

(गन्धर्वका गैरदलितसँग मिल्ने थरहरुः):- भूषाल, विष्ट, बोगरी...)

५) वादी जातिका थरहरु:- कश्यप, केसरी, कालीयान, चन्द, छिलेल, छिलाल, छिन्वयाल, जोगी जुम्लेली, दास, दुमार्की, राना, वादी, भाँड, हुँड्के धिताल, लेकाली, पहाडी, राजयोग, शिह, वैश्य, नगर्ची, खाती, वसेल, गौतम, नेपाल, लेकाली, मगर, बाध्यकार, बाठा, नेपाली, छिनाल, वाहय, बैकार, पौडेल, पोखरेल, सिमाल, हरिथंगा, खनौटे, बोरेसाहाँ ।

(वादी जातिका गैर दलितसंग मिल्ने थरहरु):- कुमाल, खड्का, गहतराज, गोतामे, चन्द बराल, रिजाल, खान, जोगी, श्रेष्ठ, निरौला, कोइराला, उपाध्याय, बोटे, खाती, ठाकुर, राना, साह, नेपाली, भाँक..)

मधेशी मूल १८ जातिसम्पादन

  1. कलर
  2. ककैहिया
  3. कोरी
  4. खटिक,सोनखर
  5. खत्वे मण्डल खड्ग
  6. चमार (राम, मोची, हरिजन, रविदास)
  7. चिडिमार
  8. डोम मरिक
  9. तत्मा ताँती दास
  10. दुसाध (पासवान, हजारा)
  11. धोवी रजक
  12. पत्थरकट्टा
  13. पासी
  14. बाँतर
  15. मुसहर
  16. मेस्तर (हलखोर)
  17. सरभङ्ग (सरवरिया)
  18. मलाह (सहनी)

थप जानकारीका लागि [३६]

स्रोतसम्पादन

  1. "From Buddhist texts to East India Company to now, 'Dalit' has come a long way", The Times of India 
  2. २.० २.१ २.२ Kaminsky; Long, Roger D. (२०११), India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic, ABC-CLIO, पृ: १५६, आइएसबिएन 978-0-313-37463-0 
  3. ३.० ३.१ ३.२ Kanmony, Jebagnanam Cyril (२०१०), Dalits and Tribes of India, Mittal Publications, पृ: १९८, आइएसबिएन 978-81-8324-348-3 
  4. "Top RSS leader misquotes Ambedkar on untouchability", Hindustan Times, मूलबाट १६ अप्रिल २०१५-मा सङ्ग्रहित। 
  5. Robinson, Rowena (२००३), Christians of India, New Delhi: Sage Publications, पृ: 193–96, आइएसबिएन 0761998225 
  6. "Dalit, n." OED Online. Oxford University Press, June 2016. Web. 23 August 2016.
  7. ७.० ७.१ Mendelsohn, Oliver; Vicziany, Marika (१९९८), The Untouchables: Subordination, Poverty and the State in Modern India, Cambridge University Press, पृ: ४, आइएसबिएन 978-0-521-55671-2 
  8. ८.० ८.१ Katuwal, Shyam Bahadur (२००९), "The Issues and Concerns of Dalit Labourers in Nepal", in Mohanty, Panchanan; Malik, Ramesh C.; Kasi, Eswarappa, Ethnographic Discourse of the Other: Conceptual and Methodological Issues, Cambridge Scholars Publishing, पृ: ११४, आइएसबिएन 978-1-4438-0856-9 
  9. "Independent labour party: 19th July (1937) in Dalit History – Dr. Ambedkar took oath as the member of Bombay Legislative Council", drambedkarbooks.com/, Dr. Ambedkar Books, अन्तिम पहुँच ९ नोभेम्बर २०१८ 
  10. Sagar, S.; Bhargava, V. (२०१७), "Dalit Women in India: Crafting Narratives of Success", in Chaudhary, Nandita; Hviid, Pernille; Marsico, Giuseppina et al., Resistance in Everyday Life: Constructing Cultural Experiences, Springer, पृ: २२, आइएसबिएन 978-9-81103-581-4 
  11. "Dalit word un-constitutional says SC", Express India, १८ जनवरी २००८, मूलबाट २२ सेप्टेम्बर २००९-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २७ सेप्टेम्बर २००८ 
  12. Zelliot, Eleanor (२०१०), "India's Dalits: Racism and Contemporary Change", Global Dialogue 12 (2), मूलबाट ३० अप्रिल २०१३-मा सङ्ग्रहित। 
  13. १३.० १३.१ १३.२ १३.३ Census of India 2011, Primary Census Abstractढाँचा:PPTlink, Scheduled castes and scheduled tribes, Office of the Registrar General & Census Commissioner, Government of India (28 October 2013).
  14. Fuller, C. J. (मार्च १९७६), "Kerala Christians and the Caste System", Man, New series 11 (1): 53–70, जेएसटिओआर 2800388, डिओआई:10.2307/2800388 
  15. "Tribal Religions", U.S. Library of Congress, Library of Congress Country Studies, अन्तिम पहुँच २३ जुलाई २०१७ 
  16. Ramabadran, Sudharshan; Paswan, Guru (२०२१), Makers of Modern Dalit History, Penguin Random House India, पृ: xv, आइएसबिएन 9780143451426 
  17. "Stop calling Dalits 'Harijan': SC calls the term abusive, as we remain ignorant and insensitive", The News Minute, २७ मार्च २०१७, अन्तिम पहुँच ८ अक्टोबर २०१८ 
  18. Omvedt, Gail (२००८), Ambedkar: towards an enlightened India, New Delhi: Penguin, आइएसबिएन 978-0143065906 
  19. Perez, Rosa Maria (२००४), Kings and untouchables : a study of the caste system in western India, New Delhi: Chronicle Books, पृ: १५, आइएसबिएन 978-8-18028-014-6, अन्तिम पहुँच २५ जुलाई २०१७ 
  20. Mendelsohn, Oliver; Vicziany, Marika (१९९८), The Untouchables: Subordination, Poverty and the State in Modern India, Cambridge University Press, पृ: ३, आइएसबिएन 978-0-52155-671-2 
  21. Paik, Shailaja (सेप्टेम्बर २०११), "Mahar–Dalit–Buddhist: The history and politics of naming in Maharashtra", Contributions to Indian Sociology 45 (2): 217–241, डिओआई:10.1177/006996671104500203 
  22. "SCs, STs form 25% of population, says Census 2011 data", The Indian Express, १ मे २०१३, अन्तिम पहुँच १९ जुलाई २०१७ 
  23. Sivakumar, B. (२ मे २०१३), "Half of India's dalit population lives in 4 states", The Times of India, अन्तिम पहुँच १९ जुलाई २०१७ 
  24. "Scheduled Caste Population in Punjab", Welfare Department, मूलबाट २३ अप्रिल २०१६-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २५ अप्रिल २०१६ 
  25. Lipi Ghosh. Political Governance and Minority Rights: The South and South-East Asian Scenario. Taylor & Francis; 29 November 2020. आइएसबिएन ९७८-१-००-००८३९०-३. p. 115–.
  26. Great Britain: Parliament: House of Commons: International Development Committee. DFID's programme in Bangladesh: third report of session 2009–10, Vol. 2: Oral and written evidence. The Stationery Office; 4 March 2010. आइएसबिएन ९७८-०-२१५-५४४३५-३. p. 93–.
  27. Bandarage, Asoka (२००८), The Separatist Conflict in Sri Lanka: Terrorism, Ethnicity, Political Economy, Routledge, पृ: १८६, आइएसबिएन 978-1-13597-085-7 
  28. Soundararajan, Thenmozhi (२० अगस्ट २०१२), "Black Indians", Outlook India, अन्तिम पहुँच १९ जुलाई २०१७ 
  29. Rath, Kayte (५ मार्च २०१३), "Outlaw caste discrimination in UK, peers tell government", BBC News, अन्तिम पहुँच १६ मार्च २०१३ 
  30. Lepoer, Barbara Leitch, "GPO for the Library of Congress", Library of Congress, अन्तिम पहुँच ११ अप्रिल २०१६ 
  31. Naidu, Janet, "Retention and Transculturation of Hinduism in the Caribbean", Guyana Journal, अन्तिम पहुँच ५ अप्रिल २०१५ 
  32. "India top court recalls controversial caste order", BBC News, १ अक्टोबर २०१९। 
  33. "Under India's caste system, Dalits are considered untouchable. The coronavirus is intensifying that slur", CNN, १६ अप्रिल २०२०। 
  34. DalitMediaHome.com.np
  35. www.dalitmediahome.com.np
  36. दलितमीडियाहोम.कम्