बनारसमा पुजाको लागि बनाइएका नवदुर्गा

नवदुर्गा भन्नाले दुर्गा भगवती, हिन्दु धर्मावलम्वीहरूकी एक शक्तिस्वरूपा, देवीलाइ बुझिन्छ । महादुर्गा भवानीले सत्ययुगमा महिषाशुर (दानव) काे कुकृत्यबाट मानव जगतलाइ मुक्ति दिलाएकाेा शास्त्रहरुमा उल्लेख छ । नवदुर्गा हिन्दु धर्मकी देवी दुर्गाको नौ वटा रूप हो । नवदुर्गामा क्रमशः शैलपुत्री, व्रह्मचारणी, चन्द्रघण्टा, कुशमन्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्री, महागौरीसिद्धिदात्री पर्दछन । नवदुर्गा भवानीका यी नव रूपकाे आश्विन शुक्लपक्ष प्रतिप्रदाकाका दिनदेखी महानवमीका दिनसम्म क्रमशः एक एक दिन गरी नाै दिनसम्म पुजा गर्ने गरिन्छ ।

नौ रूपसम्पादन

निम्नलिखित श्लोकमा नवदुर्गाको नाम क्रमश: दिईएको छ--

प्रथमं शैलपुत्री च द्वितीयं ब्रह्मचारिणी।
तृतीयं चन्द्रघण्टेति कूष्माण्डेति. चतुर्थकम्।।
पंचमं स्कन्दमातेति षष्ठं कात्यायनीति च।
सप्तमं कालरात्रीति.महागौरीति चाष्टमम्।।
नवमं सिद्धिदात्री च नवदुर्गा: प्रकीर्तिता:।
उक्तान्येतानि नामानि ब्रह्मणैव महात्मना:।।
[१]

शैलपुत्रीसम्पादन

  • व्युत्पत्ति: शैलपुत्री को शाव्दिक अर्थ पहाड (शिला) की छोरी भन्ने हुन्छ। शैलराज हिमालयको घरमा पैदा भएको कारणले नवदुर्गाको पहिलो अवतारलाई शैलपुत्री भनिएको हो।
  • आवरण: दाहिने हातमा त्रिशूल, देव्रे हातमा कमल, निधारमा अर्धचन्द्राकार चन्द्र।
  • अन्य नाम: सती, पार्वती, वृषारूढ़ा, हेमवती, भवानी।
  • मन्त्र: ॐ देवी शैलपुत्र्यै नमः।
  • पुजा: नवरात्रीको पहिलो दिन।
  • शासित ग्रह: चन्द्रमा।
  • बाहन: नन्दी (साँढे)।

व्रह्मचारणीसम्पादन

  • व्युत्पत्ति: व्रह्मचारणी को शाव्दिक अर्थ व्रह्म (तपस्या) को आचरण गर्ने भन्ने हुन्छ। भगवान शंकरलाई पतिको रूपमा पाउन कठिन तपस्या गरेका कारणले नवदुर्गाको दोश्रो अवतारलाई व्रह्मचारणी भनिएको हो।
  • आवरण: दाहिने हातमा जप माला, देव्रे हातमा कमाण्डलु, खाली खुट्टा हिड्ने।
  • अन्य नाम: तपश्चारिणी।
  • मन्त्र: ॐ देवी ब्रह्मचारिण्यै नम:।
  • पुजा: नवरात्रीको दोश्रो दिन।
  • शासित ग्रह: मंगल।
  • बाहन: ।

चन्द्रघण्टासम्पादन

  • व्युत्पत्ति: चन्द्रघण्टा शव्द चन्द्र र घण्टा मिलेर बनेको छ। टाउकोमा घण्टाको आकारको अर्धचन्द्र भएको कारणले नवदुर्गाको तेश्रो अवतारलाई चन्द्रघण्टा भनिएको हो।
  • आवरण: निधारमा अर्धचन्द्राकार चन्द्र।
  • अन्य नाम: ।
  • मन्त्र: ॐ देवी चन्द्रघण्टायै नम:।
  • पुजा: नवरात्रीको तेश्रो दिन।
  • शासित ग्रह: शुक्र।
  • बाहन: सिंह।

कूष्माण्डासम्पादन

  • व्युत्पत्ति: ।
  • आवरण: ।
  • अन्य नाम: ।
  • मन्त्र: ।
  • पुजा: ।
  • शासित ग्रह: ।
  • बाहन: ।

स्कन्दमातासम्पादन

  • व्युत्पत्ति: ।
  • आवरण: ।
  • अन्य नाम: ।
  • मन्त्र: ।
  • पुजा: ।
  • शासित ग्रह: ।
  • बाहन: ।

कात्यायनीसम्पादन

  • व्युत्पत्ति: ।
  • आवरण: ।
  • अन्य नाम: ।
  • मन्त्र: ।
  • पुजा: ।
  • शासित ग्रह: ।
  • बाहन: ।

कालरात्रीसम्पादन

  • व्युत्पत्ति: ।
  • आवरण: ।
  • अन्य नाम: ।
  • मन्त्र: ।
  • पुजा: ।
  • शासित ग्रह: ।
  • बाहन: ।

महागौरीसम्पादन

  • व्युत्पत्ति: ।
  • आवरण: ।
  • अन्य नाम: ।
  • मन्त्र: ।
  • पुजा: ।
  • शासित ग्रह: ।
  • बाहन: ।

सिद्धिदात्रीसम्पादन

  • व्युत्पत्ति: ।
  • आवरण: ।
  • अन्य नाम: ।
  • मन्त्र: ।
  • पुजा: ।
  • शासित ग्रह: ।
  • बाहन: ।


सन्दर्भ सूचीसम्पादन

  1. वराह पुराण, मार्कण्डेय तथा ब्रह्मा संवाद।