वयली लिप्यन्तरण

तिब्बती लिप्यान्तरण विधि

वयली लिप्यन्तरण (Wylie transliteration) तिब्बती लिपिको रोमनीकरण गर्ने एउटा विधि हो जसमा ति रोमन वर्णहरूका उपयोग गरिन्थे जुन अंग्रेजी भाषाको कुनै साधारण टाइपराइटरमा पनि उपलब्ध हुन्छन्। यसको नाम, टरेल वी० वयली (Turrell V. Wylie) को नाममा जोडिएको छ जसले सन् १९५९ मा यस योजनाको प्रस्तुत गरेको थियो।[१] समयको साथै यो लिप्यन्तरण योजना एउटा मानक हुन गए (विशेष गरी संयुक्त राज्य अमेरिका मा।)

तिब्बतीमा लेख्ने र बोल्ने भाषामा एकदमै फरक हुन्छन्। त्यसै कारण रोमानिकरण गर्दा तिब्बती भाषाको उच्चारण र लिपि वर्तनी दुवैलाई संस्कृत, नेपाली र हिन्दी भाषा जस्तै संरक्षित राख्न सक्दैनन्। वयली लिप्यन्तरण भन्दा पहिले प्रचलित लिप्यन्तरण योजनाहरू भएपनि त्यस द्वारा न त उच्चारणको पूर्णतः संरक्षित गर्न पाउथे न त वर्तनीको। वयली लिप्यन्तरण विधिद्वारा तिब्बतीभाषाको उच्चारणलाई अनुगमन गर्नसक्दैन तर लिपि वर्तनीको रोमन लिपिमा प्रस्तुत गर्ने योजनामा भने लगभग सफलता रहेको छ।

वयली लिप्यन्तरणको योजनामा तिब्बती लिपिको रूपसम्पादन

T W IPA T W IPA T W IPA T W IPA
ka [ká] kha [kʰá] ga [ɡà/ʰkà] nga [ŋà]
ca [tɕá] cha [tɕʰá] ja [dʑà/ʰtɕà] nya [ɲà]
ta [tá] tha [tʰá] da [dà/ʰtà] na [nà]
pa [pá] pha [pʰá] ba [bà/ʰpà] ma [mà]
tsa [tsá] tsha [tsʰá] dza [dzà/ʰtsà] wa [wà]
zha [ʑà/ɕà] za [zà/sà] 'a [ɦà/ʔà] ya [jà]
ra [rà] la [là] sha [ɕá] sa [sá]
ha [há] a [ʔá]

वयली र देवनागरी लिप्यन्तरणमा तिब्बती लिपिको रूपसम्पादन

तिब्बती वयली देवनागरी तिब्बती वयली देवनागरी तिब्बती वयली देवनागरी तिब्बती वयली देवनागरी
ka kha ga nga
ca cha ja nya
ta tha da na
pa pha ba ma
tsa च़ tsha छ़ dza ज़ va/wa
zha श़ za स़ 'a अ़ ya
ra la sha sa
ha a ༄༅།། @

वयलीमा अंग्रेजी विराम चिन्हको प्रयोगसम्पादन

तिब्बती लिपिमा व्यंजन अक्षरलाई शब्दको रूपमा लेख्दा उपसर्ग, परसर्ग, सुपरस्क्रिप्ट र सबस्क्रिप्टहरू मूलअक्षरमा जोडिएर लेखिएका हुन्छन। वयली प्रणालीले सामान्यतया व्यवहारमा तिब्बती हिज्जेको नियम अनुसार भेद गर्दैन। तर अपवादको क्रममा གཡང་ जस्त शब्दलाई वयली प्रणालीमा लेख्दा बीचमा विराम चिन्ह लगाएर छुट्याउनुपर्ने हुन्छ। जस्तै གཡང་ लाई वयलीमा लेख्दा g.yang भनेर उपसर्गको पछि विराम चिन्ह लगाउनु पर्छा। कतै विराम चिन्हले भेद नगरी gyang लेखेमा གྱང་ हुन जान्छ।

स्वर वर्णसम्पादन

तिब्बती अथवा सम्भोट लिपिमा इकार, उकार, एकार र ओकार गरी चारवटा स्वर चिन्हहरू हुन्छन् र ति स्वर चिन्ह हरूलाई मूल स्वर वर्ण अ=a संग जोडिएर इ=i, उ=u, ए=e, ओ=o भनि वयलीमा निम्नलिखित उदाहरण अनुसार अंग्रेजी स्वर वर्णको प्रयोग गरी लेख्ने गर्दछ।

ཨི i  ཨུ u ཨེ e ཨོ o

ठुलो अक्षरको प्रयोगसम्पादन

विस्तारित वयली लिप्यन्तरण योजनासम्पादन

यो पनि हेर्नुहोस्सम्पादन

बाह्य लिङ्कहरूसम्पादन

(केही निम्न लिङ्कहरूको राम्ररी प्रदर्शन गर्नलाई तिब्बती फन्ट स्थापनाको आवश्यक छ।)

सन्दर्भ सामग्रीहरूसम्पादन

  1. Wylie, Turrell V. (डिसेम्बर १९५९), "A Standard System of Tibetan Transcription", Harvard Journal of Asiatic Studies (Harvard-Yenching Institute) 22: 261–267, जेएसटिओआर 2718544, डिओआई:10.2307/2718544