"डोगरी" का संशोधनहरू बिचको अन्तर

सा
नेपाली सङ्ख्या कायम गर्दै
सा (Bot: Migrating 34 interwiki links, now provided by Wikidata on d:q32730 (translate me))
सा (नेपाली सङ्ख्या कायम गर्दै)
'''डोगरी''' [[भारत]]का [[जम्मू र कश्मीर]] [[प्रान्त]]मा बोलिने एउटा भाषा हो। वर्ष 2004मा२००४मा यसलाई भारतीय संविधानको [[आठौं अनुसूचि]]मा सामेल गरिएको हो।पश्चिमी पहाड़ी बोलीहरुका परिवारमा, मध्यवर्ती पहाड़ी पट्टीको जनभाषाहरुमा, डोगरी, चंबयाली, मडवाली, मंडयाली, बिलासपुरी, बागडी आदि उल्लेखनीय छन्।
 
डेगरी यस विशाल परिवारमा धेरै कारणहरुदेखि विशिष्ट जनभाषा हो। यसको पहिलो विशेषता यो छ कि अर्को बोलीहरुको अपेक्षा यसका बोलनेवालहरुको संख्या विशेष रुपले अधिक हो। अर्को यो कि यस परिवारमा केवल डोगरी नैं साहित्यिक रुपले गतिशील र सम्पन्न हो। डोगरीको तेस्रो विशिष्टता यो पनि छ कि एउटा समय यो भाषा रियासत कश्मीर तथा चंबा राज्यमा राजकीय प्रशासनका भित्री व्यवहारको माध्यम रहिसकेको छ। यसै भाषा क सम्बन्धदेखि यसका बोलने डोगरे कहलाउँछन् तथा डोगरीका भाषाई क्षेत्रलाई सामान्यतया "डुग्गर" भनिन्छ।
रियासत जम्मू कश्मीरको शरत्कालीन राजधानी [[जम्मु|जम्मू]] नामको ऐतिहासिक नगर, डोगरीको साहित्यिक साधनाको प्रमुख केन्द्र छ, जहाँ डोगरीका साहित्यिकहरुको प्रतिनिधि संगठन "डोगरी संस्था"का नाम से, यस भाषाका साहित्यिक योगक्षेमका लागि गत लगभग ६० वर्षोदेखि प्रयत्नशील हो।
 
डोगरी [[पंजाबी]]को उपबोली छ - यो '''भ्रान्त धारणा''' डा0डा० ग्रियर्सनका भाषाई सर्वेक्षणका प्रशंसनीय कार्यमा डोगरीका पंजाबीको उपबोलीका रूपमा उल्लेखदेखि फैली। यसमा तिनको दोष छैन। त्यस समय तिनको यी सर्वेक्षणमा प्रत्येक भाषा, बोलीको स्वतंत्र गंभीर अध्ययन सम्भव छैन थियो।
 
जन बीम्जले भारतीय भाषा विज्ञानको रूपरेखा सम्बन्धी आफ्नो पुस्तक (प्रकाशित 1866ई0१८६६ई०)मा स्पष्ट रुपले उल्लेख गरेकोछ कि डोगरी न कश्मीरीको अंगभूत बोली छ, न पंजाबी गरे उनले यसलाई भारतीय-जर्मन परिवारको आर्य शाखाको प्रमुख 11११ भाषाहरुमा गिछैन।
 
डा0डा० सिद्धेश्वर वर्माले पनि डोगरीको गणना भारतको प्रमुख सात सीमान्त भाषाहरुमा को हो।
 
== डोगरीको लिपि ==
डोगरीको आफ्नो एउटा लिपि छ जसलाई '''टाएरी वा टक्करी लिपि''' भन्दछन्। यो लिपि पर्याप्त पुरानो हो। गुरमुखी लिपिको प्रादुर्भाव यसैदेखि मानिन्छ। [[कुल्लू]] तथा [[चंबा]]का केही प्राचीन ताम्रपट्टहरुदेखि ज्ञात हुन्छ कि यस लिपिको प्रारम्भिक रूपमा विकास 10१० औं- 111औं१११औं शताब्दीमा भएको थियो। त्यस्तो टाएरी वर्गका अन्तर्गत आउने धेरै लिपिहरु यस विस्तृत प्रदेशमा प्रचलित छन् जस्तै, लण्डे, किश्तवाड़ी, चंबयाली, मंडयाली, सिरमौरी र कुल्लूई आदि। डा0डा० ग्रियर्सन शारदालाई र टाएरीलाई सहोदरा मान्दछन्। श्री व्हूलरको मत छ कि टाएरी शारदाको आत्मजा हो।
 
टाएरी लिपि आज पनि डुग्गरका देहाती समाजमा बहीखातहरुमा प्रयुक्त हुन्छ। यसको एउटा विकसित रूप पनि छ जसमा धेरै ग्रंथहरुको प्रकाशन भएको हो। कश्मीर नरेश महाराज रणवीर सिंह ने, आजभन्दा लगभग एउटा सौ वर्ष पूर्व, आफ्नो राज्यकालमा, डोगरी लिपिमा, नागरीका अनुरूप, सुधार गर्ने प्रयत्न गरेको थियो। मात्रा, चिह्नहरुका प्रयोगलाई अपनाइएको तथा पहिलो पल्ट नयाँ टाएरी लिपिमा डोगरी भाषाका गंथहरुका मुद्रणको समुचित व्यवस्थाका लागि जम्मूमा शासनको तर्फदेखि रणवीर प्रेसको स्थापना गरिएको हो।
== डोगरीको केही स्वर विषयक विशेषताहरु: ==
 
1 डोगरीमा शब्दहरुका आदिमा य तथा ध्वनिहरु आउँदैनन्, यिनको स्थानमा ज तथा अनि ध्वनिहरु उच्चरित हुन्छ।
 
(पंजाबी) वेहड़ा (आगण) - वेडा (डोगरी)
यश (हिंदी) - जस (डोगरी)
 
2 डोगरीमा शब्दहरुका आदिमा '''ह'''को उच्चारण हिंदी पंजाबीदेखि सर्वथा भिन्न हुन्छ।
 
3. डोगरीमा वर्गहरुका चतुर्थ वर्णोका उच्चारणमा तद्वर्गीय प्रथम अक्षरका साथ हल्की चढ़ती सुर जोड़ी जान्छ।
 
4. ह जब शदहरुका मध्यमा आउँछ। यसका डोगरी उच्चरणमा चढ़्दै सुरका स्थानमा झर्दै सुरको प्रयोग हुन्छ, जस्तै:
 
हिंदी डोगरी
मोहर म्होर - मो/र
 
5. डोगरीका केही शब्दहरुका आदिमा '''ङ''' तथा '''ञ'''को जस्तै अनुनासिकहरुको विशुद्ध उच्चारण मिल्दछ, जस्तै-
 
हिंदी - डोगरी
ग्यारह - आरां
 
6. संस्कृतको ''' र''' जो हिंदीमा लुप्त हुन जान्छ, डोगरीमा प्राय: सुरक्षित हो।
 
संस्कृत - हिंदी - डोगरी
पत्र - पात - पत्तर
 
स्त्री - तिय, तीमी (पं0पं०) - त्रीम्त
 
मित्र - मीत - मित्तर
धिक् - चिक्कार - घ्रिग
 
7. डोगरी संश्लेषणात्मक भाषा हो। यसैका प्रभावदेखि यसमा संक्षेपीकरणको असाधारण प्रवृति पाइन्छ। संश्लेषणात्मकता जस्तै -
 
संस्कृत - हिंदी - डोगरी
(हाम्रो द्वारा)
 
मह्मम् - मलाई मेरे - तै (गितै) (मेरे लेई पं0पं०)
 
मत् - मसित मेरे - शा (मेरे कोलो-पं0पं०)
 
मयि - मुझमा - मेरे च (मेरे निच-पं0पं०)
 
संक्षेपीकरण- जस्तै
खाया जाता - खान हुंदा - खनोंदा
 
8. डोगरीमा गर्मवाच्य (तथा भाववाच्य)का क्रियारुपहरुको प्रवृति पाइन्छ:
 
खनोंदा - खाया जाता नोग तां - औन होग (पं0पं०) ता
 
पनोंदा- पिया जाता पजोग - पुज्जन होग त्यो पुग सका त सनोंदा - सोया जाता
 
9. डोगरीमा वर्णविशर्ययको प्रवृति पनि असाधारण रुपदेखि पाइन्छ:
 
उधार - दुआर
कीचड़ - चिक्कड़ आदि
 
10१०. डोगरीमा शब्दहरुका प्रारम्भका लघु स्वरको प्राय: लोप हुन जान्छ-
 
अनाज - नाज
७०,५६९

edits

"https://ne.wikipedia.org/wiki/विशेष:MobileDiff/432832" बाट अनुप्रेषित