"एचआइभी" का संशोधनहरू बिचको अन्तर

सा
स्वचालित हिज्जे सम्पादन, replaced: को → को (2), मा → मा , अगस्त → अगस्ट, नजिक → नजीक (3), संग → सँग , संदर्भ → ...
सा (r2.5.2) (रोबोट ले थप्दै: kk:АИВ инфекциясы)
सा (स्वचालित हिज्जे सम्पादन, replaced: को → को (2), मा → मा , अगस्त → अगस्ट, नजिक → नजीक (3), संग → सँग , संदर्भ → ...)
 
== मान्छेलाई एच आइ भीको विषाणु कसरी लाग्छ? ==
धेरै तरिकाहरुछनतरिकाहरूछन जस्ले गर्दा मान्छेलाई एच आइ पनि लाग्न सक्छ:
* संक्रमित सूई, पत्ती, छुरी, रेजर ब्लेड आदीको माध्यमबाट यो विषाणु एकबाट अर्का मान्छेमा जान सक्छ।
* संक्रमित ब्यक्तिसंगब्यक्तिसँग यौन सम्पर्क।
* बच्चाहरुलेबच्चाहरूले आफ्नो संक्रमित माताबाट यो विषाणु जन्मिनुसंगै प्राप्त गर्छन
* [[दुध खुवाउँदा]]
* संक्रमित रगत कुनै पनि माध्यमबाट एक ब्यक्तिबाट अर्का ब्यक्तिमा प्रवेश गर्‍यो भने यो विषाणु रगत संगै जान्छ र अर्को ब्यक्तिलाई पनि प्रभावित गर्छ।
|pmc=2716400
|doi=10.1146/annurev.med.60.041807.123549
|url=}}</ref> जुन कि मनुष्यहरुमामनुष्यहरूमा एक अवस्था हो, जसमा प्रतिरक्षा तन्त्र विफल होने लाग्छ, र यसको परिणामस्वरूप यस्तो/यस्ता/यसरी अवसरवादी सङ्क्रमण हो जाछन, जस ले/संग/भन्दा मृत्युको खतरा हुन्छ. एचआईभि (HIV)को सङ्क्रमण रक्तको अंतरण, वीर्य, योनिक-द्रव, स्खलन-पूर्व द्रव या आमाको दूधबाट हुन्छ. यिनी शारीरिक द्रवहरुद्रवहरू मा, एचआईभि (HIV) मुक्त जीवाणु कणहरुकणहरू र [[श्वेत रक्त कोशिका|प्रतिरक्षा कोशिकाहरुकोशिकाहरू]]को भित्र उपस्थित जीवाणु, दुवैको रूपमा उपस्थित हुन्छ. यसको सञ्चरणको चार मुख्य मार्ग असुरक्षित यौन-संबंध, संक्रमित सुई, आमाको दूध र कुनै संक्रमित आमा से उनको बच्चाहरुकोबच्चाहरूको जन्मको समय होने वाला सञ्चरण (ऊर्ध्व सञ्चरण) छन्. एचआईभि (HIV)को उपस्थितिको पता लगाउनको लागि रक्त-उत्पादनहरुकोउत्पादनहरूको जांच गराउनको कारण रक्ताधान अथवा संक्रमित रक्त-उत्पादनहरुकोउत्पादनहरूको माध्यम से होने वाला सञ्चरण विकसित विश्वमा ठूलो मात्रामा कम भयो है।
 
मानिसहरुमामानिसहरूमा हुने वाला एचआईभि (HIV) संक्रमणलाई [[विश्व स्वास्थ्य संगठन|विश्व स्वास्थ्य संगठन (World Health Organization)]] (डब्ल्यूएचओ)(WHO) द्वारा महामारी मानाइएको छ. यसको बावजूद, एचआईभि (HIV)को बारेमा व्याप्त परितोष एचआईभि (HIV)को जोखिममा एक मुख्य भूमिका निभा सक्छ.<ref name="cdc1">{{cite web|url=http://www.cdc.gov/hiv/resources/reports/hiv_prev_us.htm |title=CDC - HIV/AIDS - Resources - HIV Prevention in the United States at a Critical Crossroads |publisher=Cdc.gov |date= |accessdate=2010-07-28}}</ref><ref name="cdc2">{{cite web|url=http://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/FastFacts-MSM-FINAL508COMP.pdf |title=HIV and AIDS among Gay and Bisexual Men |format=PDF |date= |accessdate=2010-07-28}}</ref> 1981मा यसको खोज देखि लिएर 2006 तक, एड्स (AIDS) 25 मिलियन भन्दा अधिक मान्छेहरुकोमान्छेहरूको जानले चुका है।<ref name="UNAIDS2006" /> विश्वको लगभग 0.6% जनसंख्या एचआईभि (HIV) से संक्रमित छ.<ref name="UNAIDS2006">{{cite book
| author =[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS]]
| year = 2006
| format= PDF
| isbn =9291734799
}}</ref> एक अनुमानको मुताबिक केवल 2005मा ही, एड्स (AIDS)ले लगभग 2.4–3.3 मिलियन मान्छेहरुकोमान्छेहरूको जानले ली, जसमा 570,000 भन्दा अधिक बच्चाहरुबच्चाहरू थे. यिनीहरुमायिनीहरूमा से एक-तिहाई मृत्युें [[उप-सहारा अफ्रीका|उप-सहाराई अफ्रीका]]मा भयो, जस ले/संग/भन्दा आर्थिक विकासको गति धीमी पड गई र गरीबीमा वृद्धि भयो.<ref name="Greener">{{cite book
| author =Greener, R.
| year = 2002
| pages = 49–55
| publisher = IAEN
}}</ref> वर्तमान अनुमानोंको अनुसार, एचआईभि (HIV) [[अफ्रीका]]मा 90 मिलियन मान्छेहरुलाईमान्छेहरूलाई संक्रमित गराउनको तैयार हो, जसको चलते अनुमानित रूप से कम से कम 18 मिलियन मान्छे अनाथ हो जाएंगे.<ref name="UNAIDS">{{cite web
| author=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS]]
| publisher=
| title=AIDS epidemic update, 2005
| accessdate=2006-02-28|format=PDF
}}</ref> एंटीरेट्रोवायरल उपचार एचआईभि (HIV)को मृत्यु-दर र रुग्णता-दर दुवैको कम गर्छ, तर सबै देशहरुमादेशहरूमा एंटिरेट्रोवायरल दबाइहरुदबाइहरू सम्म नियमित पहुंच उपलब्ध छैन.<ref name="Palella">{{cite journal
| author=Palella, F. J. Jr, Delaney, K. M., Moorman, A. C., Loveless, M. O., Fuhrer, J., Satten, G. A., Aschman and D. J., Holmberg, S. D.
| title=Declining morbidity and mortality among patients with advanced human immunodeficiency virus infection. HIV Outpatient Study Investigators
}}</ref>
 
प्राथमिक रूप से एचआईभि (HIV) मानवीय प्रतिरोधक प्रणालीको आवश्यक कोशिकाहरुकोशिकाहरू, जस्तै सहायक टी-कोशिकाहरुकोशिकाहरू (helper T cells) (विशिष्ट रूप से, सीडी4<sup>+</sup> टी कोशिकाहरुकोशिकाहरू), मैक्रोफेज र डेंड्राइटिक कोशिकालाई संक्रमित गर्छ. {{cite pmid | 20598938 }}</ref> एचआईभि (HIV) संक्रमणको परिणामस्वरूप सीडी4<sup>+</sup> टी (CD4<sup>+</sup> T)को स्तरहरुमास्तरहरूमा कमी आनेको तीन मुख्य कार्यविधियां छन्: सबै ले/संग/भन्दा पहिले, संक्रमित कोशिकाहरुकोकोशिकाहरूको प्रत्यक्ष जीवाण्विक समाप्ति; दोस्रो, संक्रमित कोशिकामा एपोप्टसिसको बढी भयो दर; र तेस्रो संक्रमित कोशिकाको चिन्हारी गराउन वाला सीडी8 (CD8) साइटोटक्सिक लिम्फोसाइटद्वारा संक्रमित सीडी4<sup>+</sup> टी कोशिकाहरुकोशिकाहरू (CD4<sup>+</sup> T cells)को समाप्ति. जब सीडी4<sup>+</sup> टी (CD4<sup>+</sup> T) कोशिकाहरुकोकोशिकाहरूको संख्या एक आवश्यक स्तर से तल गिर जान्छ, त कोशिकाको मध्यस्थता से होने वाली प्रतिरक्षा समाप्त हो जाइन्छ, र शरीरको अवसरवादी संक्रमणहरुसंक्रमणहरू से ग्रस्त होनेको संभावना बढने लगती है।
 
एचआईभि-1 (HIV-1)को द्वारा संक्रमित अधिकांश अनुपचारित मान्छेहरुमामान्छेहरूमा अंततः एड्स (AIDS) विकसित हो जाइन्छ. {{cite pmid | 20628133 }}</ref> यिनीहरुमायिनीहरूमा भन्दा अधिकांश मान्छेहरुकोमान्छेहरूको मृत्यु अवसरवादी संक्रमणहरुसंक्रमणहरू से या प्रतिरोध तन्त्रको बढती विफलता से जुडी असाध्यताओंको कारण हुन्छ.<ref name="Lawn">{{
 
cite journal
| pmid=14667787 | doi=10.1016/j.jinf.2003.09.001
 
}}</ref> एचआईभि (HIV)को एड्स (AIDS)मा विकास होनेको दर भिन्न-भिन्न हुन्छ, र यसमा जीवाण्विक, पाहुना र वातावरणीय कारकहरुकोकारकहरूको प्रभाव पडता है; अधिकांश मान्छेहरुमामान्छेहरूमा एचआईभि (HIV) संक्रमणको 10 वर्षोंको भित्र एड्स (AIDS) विकसित हो जाएगा: कुनै मान्छेहरुमामान्छेहरूमा यो धेरै नै शीघ्र हुनेछ र कुनै मान्छे धेरै अधिक लामो समय लेंगे.<ref name="Buchbinder">{{cite journal
| author=Buchbinder SP, Katz MH, Hessol NA, O'Malley PM, Holmberg SD.
| title=Long-term HIV-1 infection without immunologic progression
| pmid=10791375
| doi=10.1016/S0140-6736(00)02061-4
}}</ref> एंटी-रेट्रोवायरलको द्वारा उपचार किये जाए पछि एचआईभि (HIV) संक्रमित मान्छेहरुकोमान्छेहरूको जीवित रहउनको संभावना बढ जान्छ. 2005 सम्मको जानकारीको अनुसार, निदान किये जा सकने योग्य एड्स (AIDS)को रूपमा एचआईभि (HIV)को विकास भएको / हुने बाद पनि एंटीरेट्रोवायरल उपचार पछि व्यक्तिको औसत उत्तरजीविता-काल 5 वर्षों भन्दा अधिक हुन्छ.<ref name="Schneider">{{
 
cite journal
| title=61. Retroviridae
| accessdate=2006-02-28
}}</ref> लेंटिभाइरसहरुकोलेंटिभाइरसहरूको अनेक सामान्य शब्द संरचनाहरुसंरचनाहरू व जैविक विशेषताहरुविशेषताहरू छन्. अनेक प्रजातियां लेंटिभाइरसहरुलेंटिभाइरसहरू द्वारा संक्रमित छं, जुन विशेष रूप से लंबी-अवधिको यस्तो रोगहरुकोरोगहरूको लागि जिम्मेदार हुन्छन्, जसको उष्मायन काल लामो हुन्छ.<ref name="Levy">{{cite journal
| author=Lévy, J. A.
| title=HIV pathogenesis and long-term survival
| pmid=8280406
| doi=10.1097/00002030-199311000-00001
}}</ref> लेंटिभाइरस एकल-तंतु, सकारात्मक-दिशा व आवरण युक्त आरएनए (RNA) जीवाणुहरुकोजीवाणुहरूको रूपमा सञ्चरित हुन्छन्. लक्ष्य कोशिकामा प्रवेश गरए पछि, जीवाण्विक [[राइबोज न्यूक्लिक अम्ल|आरएनए (RNA)]] जीनोमको जीवाणु कणमा मौजूद एक जीवाण्विक रूप से कूटबद्ध रिवर्स ट्रांस्क्रिप्टेसको द्वारा दोहरे-तंतु युक्त [[डीऔक्सीराइबोन्यूक्लिक अम्ल|डीएनए (DNA)]]मा रूपांतरित गर्‍यो जाइन्छ. यसको बाद यो जीवाण्विक डीएनए (DNA) एक जीवाण्विक रूप से कूटबद्ध इंटीग्रेसको द्वारा पाहुना कोशिकाको सह-कारकहरुकोकारकहरूको साथ एक कोशिकीय डीएनए (DNA)मा एकीकृत गरिन्छ,<ref name="JASmith">{{cite journal | author= Smith, Johanna A.; Daniel, René (Division of Infectious Diseases, Center for Human Virology, Thomas Jefferson University, Philadelphia) |title= Following the path of the virus: the exploitation of host DNA repair mechanisms by retroviruses |journal=ACS Chem Biol|volume=1|issue=4 |pages= 217–26 | year= 2006 |pmid= 17163676 |doi=10.1021/cb600131q |url= }}</ref> ताकि यस जीनोमको प्रतिलिपि बनाए जा सके. एक पल्ट जब यो जीवाणु कोशिकालाई संक्रमित गर्छ, त दुई परिणाम हुन सक्छन्: या त जीवाणु अदृश्य हो जाइन्छ र संक्रमित कोशिका आफ्नो कार्य गरन जारी रखती हो, या फेरि जीवाणु सक्रिय हो जाइन्छ र प्रतिलिपित होता जाइन्छ, र तब जीवाणु कणहरुकोकणहरूको एक ठूलो संख्या अन्य मुक्त कोशिकाहरुलाईकोशिकाहरूलाई संक्रमित गरन सक्छ.
 
एचआईभि (HIV)को दुई प्रजातियां ज्ञात छन्: एचआईभि-1 (HIV-1) र एचआईभि (HIV-2). एचआईभि-1 (HIV-1) त्यो जीवाणु हो, जसलाइ प्रारंभमा खो जा्यो था र एलएवी (LAV) र एचटीएलवी-III (HTLV-III) दुवैको रूपमा चिह्नित भएको थियो. यो अधिक उग्र, अधिक संक्रामक छ, र यो पुरा विश्वमा एचआईभि (HIV) अधिकांश संक्रमणहरुकोसंक्रमणहरूको कारण हो. {{cite journal | title=Comparison of HIV-1 and HIV-2 infectivity from a prospective cohort study in Senegal | last=Gilbert | first=PB et al | journal=Statistics in Medicine | date=28 February 2003| volume=22 | issue=4 | pages=573–593 | pmid=12590415 | doi=10.1002/sim.1342 | last2=McKeague | first2=IW | last3=Eisen | first3=G | last4=Mullins | first4=C | last5=Guéye-Ndiaye | first5=A | last6=Mboup | first6=S | last7=Kanki | first7=PJ}}</ref> एचआईभि-1 (HIV-1)को तुलनामा एचआईभि-2 (HIV-2)को संक्रामकता कम होनेको अर्थ यो हो कि एचआईभि-2 (HIV-2) संपर्कमा आने वाला मान्छेहरुमामान्छेहरूमा संक्रमणको प्रति संपर्क दर अपेक्षाकृत कम होगी. यसको अपेक्षाकृत कमजोर सञ्चरण क्षमताको कारण एचआईभि-2 (HIV-2) ठूलो मात्रामा पश्चिम अफ्रीका सम्म नै सीमित है।<ref name="Reeves">{{cite journal
| author=Reeves, J. D. and Doms, R. W
| title=Human Immunodeficiency Virus Type 2
 
{| class="wikitable"
|+एचआईभि (HIV)को प्रजातिहरुकोप्रजातिहरूको तुलना
|-
! प्रजाति
== संकेत व लक्षण ==
[[File:Hiv-timecourse.png|300px|thumb|right|एचआईभि (HIV) प्रतियां (वायरल लोड) र अनुपचारित एचआईभि (HIV) संक्रमणको औसत पाठ्यक्रममा CD4 गिनतीको एक सामान्यीकृत ग्राफ, कुनै विशेष व्यक्तिको रोग स्तर काफी भिन्न हुन सक्छन्.[45][46]]]
एचआईभि-1 (HIV-1) से होने वाला संक्रमणलाई सीडीटी<sup>+</sup>4 टी (CD4<sup>+</sup> T) कोशिकाहरुकोकोशिकाहरूको संख्यामा लगातार आती गिरावट र जीवाण्विक भारमा वृद्धि से जोडा जाइन्छ. संक्रमणको चरणको निर्धारण विरामीको सीडीटी<sup>+</sup>4 टी (CD4<sup>+</sup> T) कोशिकाहरुकोकोशिकाहरूको संख्या र रक्तमा एचआईभि (HIV)को स्तर से गरे जा सक्छ.
 
मूलतः एचआईभि (HIV) संक्रमणको चार चरण हुन्छन्: उष्मायन काल, तीव्र सङ्क्रमण, विलंब चरण र एड्स (AIDS). सङ्क्रमण पछिको प्रारम्भिक उष्मायन काल लक्षणविहीन हुन्छ र यसको अवधि सामान्यतः दुई से चार सप्ताहहरुसप्ताहहरू सम्म हुन्छ. दोस्रो चरण, तीव्र सङ्क्रमण, औसतन 28 दिनहरुदिनहरू सम्म चलता हो र यसमा ज्वरो, लिंफैडेनोपैथी (lymphadenopathy) (लसिका ग्रन्थिमा सूजन), फैरिंजाइटिस (pharyngitis) (गलेमा खराश), बिबिरा, पेशीशूल (आमासपेशियहरुमाआमासपेशियहरूमा दर्द), बेचैनी, र मुंह तथा भोजन-नलीमा घाउ जस्तै लक्षण शामिल हुन सक्छन्.
 
विलंबता चरण, जुन कि तेस्रो चरण हो,मा या त धेरै थोडे लक्षण प्रदर्शित हुन्छन् या कोई लक्षण दि खाए हैन देता र यो चरण दुई सप्ताहहरुसप्ताहहरू देखि लिएर बीस वर्षों या उनी ले/संग/भन्दा पनि अधिक समय सम्म चल सक्छ. एचआईभि (HIV) संक्रमणको चौथो र अंतिम चरण एड्स (AIDS) विभिन्न अवसरवादी संक्रमणहरुकोसंक्रमणहरूको लक्षणहरुलक्षणहरू जस्तै नै लक्षण प्रदर्शित गर्छ.
 
फ्रान्सीसी अस्पतालको विरामीहरुकोविरामीहरूको अध्ययनमा यो पाइयो कि एचआईभि-1 (HIV-1) से संक्रमित व्यक्तिहरुव्यक्तिहरू हरुमाहरूमा लगभग 0.5% व्यक्ति कुनै एंटी-रेट्रोवायरल उपचारको बिना पनि सीडीआर4 टी-कोशिकाहरुकोशिकाहरू (CD4 T-cells)को उच्च स्तर र एक निम्न अथवा चिकित्सीय रूप से न पहिचानयोजा सकने वाला जीवाण्विक भार बनाए राखछन. यिनी व्यक्तिहरुलाईव्यक्तिहरूलाई एचआईभि (HIV) नियन्त्रकों या लंबी-अवधिको गैरविकासकहरुकोगैरविकासकहरूको रूपमा वर्गीकृत गरिन्छ.<ref name="Grabar">{{cite journal | author=Grabar, S., Selinger-Leneman, H., Abgrall, S., Pialoux, G., Weiss, L., Costagliola, D. | title=Prevalence and comparative characteristics of long-term nonprogressors and HIV controller patients in the French Hospital Database on HIV |journal=AIDS | year=2009 | pages=1163–1169 | volume=23 | issue=9 | pmid=19444075 |doi=10.1097/QAD.0b013e32832b44c8}}
</ref>
 
[[File:Symptoms of acute HIV infection.png|thumb|right|300px|तीव्र एचआईभि (HIV) संक्रमणको मुख्य लक्षण.]]
 
सामान्यतः एचआईभि (HIV)को साथ प्रारम्भिक सङ्क्रमण एक संक्रमित व्यक्ति से कुनै असंक्रमित व्यक्तिमा शारीरिक द्रवहरुकोद्रवहरूको स्थानांतरणको साथ हुन्छ. संक्रमणको पहिलो चरण, प्राथमिक या तीव्र सङ्क्रमण, तीव्र जीवाण्विक प्रतिलिपि निर्माणको चरण हो, जुन कुनै व्यक्तिको एचआईभि (HIV)को संपर्कमा आनेको तुरंत बाद आता हो, जसको परिणामस्वरूप मािधीय रक्तमा जीवाणुहरुकोजीवाणुहरूको अधिकता हुन्छ र एचआईभि (HIV)को स्तर साधारण तरिकामा अनेक मिलियन जीवाणु प्रति मिली (mL) सम्म पहुंच जाछन.<ref name="Piatak">
 
{{cite journal | author=Piatak, M., Jr, Saag, M. S., Yang, L. C., Clark, S. J., Kappes, J. C., Luk, K. C., Hahn, B. H., Shaw, G. M. and Lifson, J.D. | title=High levels of HIV-1 in plasma during all stages of infection determined by competitive PCR | journal=Science | year=1993 | pages=1749–1754 |volume=259 | issue=5102 | pmid=8096089 | doi=10.1126/science.8096089}}
</ref>
 
इस प्रतिक्रियाको साथ नै गश्ती सीडी4<sup>+</sup> टी (CD4<sup>+</sup> T) कोशिकाहरुकोकोशिकाहरूको संख्यामा पनि उल्लेखनीय गिरावट देखि जान्छ. लगभग सबै विरामीहरुमाविरामीहरूमा रक्तमा जीवाणुहरुकोजीवाणुहरूको यो तीव्र उपस्थिति सीडी8<sup>+</sup> टी कोशिकाहरुकोशिकाहरू (CD8<sup>+</sup> T Cells), जुन एचआईभि (HIV) संक्रमित कोशिकाहरुलाईकोशिकाहरूलाई नष्ट गर्छं,को सक्रियण र यसको बाद प्रतिरक्षीको निर्माण या सीरोकन्वर्जन (seroconversion) से जुडी हुन्छ. यस्तो मानिन्छ कि सीडी8<sup>+</sup> टी (CD8<sup>+</sup> T) कोशिकाहरुकोकोशिकाहरूको प्रतिक्रिया जीवाणुहरुकोजीवाणुहरूको स्तरहरुलाईस्तरहरूलाई नियन्त्रित गराउनमा महत्वपूर्ण हो, जुन कि पहिले बढते हुन् र फेरि सीडी4<sup>+</sup> टी (CD4<sup>+</sup> T) कोशिकाहरुकोकोशिकाहरूको वापसीको साथ नै पुनः घट जाछन. सीडी8<sup>+</sup> टी (CD8<sup>+</sup> T) कोशिकाहरुकोकोशिकाहरूको एक अच्छी प्रतिक्रियालाई बीमारीको विकासको गतिमा कमी र एक बेहतर रोगनिदान से जोडा जाता रहयोहै, हुनत यो जीवाणुलाई खत्म हैन करती.<ref name="Pantaleo1998">
 
{{cite journal
}}</ref>
 
इस अवधिको समयमा (सामान्यतः संपर्कको 2–4 सप्ताहहरुसप्ताहहरू बाद) अधिकांश (80 से 90%) व्यक्तिहरुमाव्यक्तिहरूमा इंफ्लुएंजा या मोनोन्यूक्लिऔसिस (mononucleosis)-जैसी कोई बीमारी विकसित हुन्छ, जसलाइ तीव्र एचआईभि (HIV) सङ्क्रमण भन्दछन् र यसको सबै ले/संग/भन्दा साधारण लक्षणहरुमालक्षणहरूमा ज्वरो, लिंफैडेनोपैथी, फैरिंजाइटिस, बिबिरा, पेशीशूल, मुंह र भोजन नलीमा घाउ आदि लक्षण शामिल हुन सक्छन् र इनके वाहेक यसमा सिरदर्द, मिचली र उल्टी, यकृत/प्लीहाको आकारमा वृद्धि, भारमा कमी, छाले र तन्त्रिका संबंधीसम्बन्धि लक्षण पनि शामिल हुन सक्छन्, आमतौरमा कम नै पाइन्छन्. संक्रमित व्यक्तिहरुमाव्यक्तिहरूमा यिनीहरुमायिनीहरूमा से सबै या कुनै लक्षण देखे जान सकिन्छं या यिनीहरुमायिनीहरूमा से सबै लक्षण अनुपस्थित पनि हुन सक्छन्. लक्षणहरुकोलक्षणहरूको अवधिमा अन्तर हुन्छ, र औसतन यो 28 दिनहरुदिनहरू सम्म तथा सामान्यतः कम से कम एक सप्ताह सम्म दि खाए देते छन्.इन लक्षणहरुकोलक्षणहरूको अनिश्चित स्वरूपको कारण, अक्सर उसलाइ एचआईभि (HIV) संक्रमणको संकेतहरुकोसंकेतहरूको रूपमा मान्यता हैन दी जाती.<ref name="Kahn">
 
{{cite journal
}}</ref>
 
इन लक्षणहरुकोलक्षणहरूको अनिश्चित स्वरूपको कारण, अक्सर उसलाइ एचआईभि (HIV) संक्रमणको संकेतहरुकोसंकेतहरूको रूपमा मान्यता हैन दी जाती. भले नै विरामी आफ्नो चिकित्सकको नजिकैनजीकै या कुनै अस्पतालमा जाएं, तर अक्सर यो मानएर उनिको गलत निदान गर्‍यो जाएगा कि उसलाइ उनी उनि अधिक साधारण संक्रामक रोगहरुरोगहरू से ग्रस्त छन्, जसमा यही लक्षण देखे जाछन. यसको परिणामस्वरूप, एचआईभि (HIV) संक्रमणको निदान गराउनको लागि यिनी प्राथमिक लक्षणहरुकोलक्षणहरूको प्रयोग हैन गरे जाता किन भनें उनी सबै विरामीहरुमाविरामीहरूमा विकसित हुदैनन् र यिनीहरुमायिनीहरूमा से अनेक लक्षण अन्य अधिक साधारण रोगहरुकोरोगहरूको कारण पनि दि खाए दे सकते छन्. हुनत, यस सिंड्रोमको चिन्हारी महत्वपूर्ण हुन सक्छ किन भनें त्यहि अवधिको समयमा विरामी धेरै अधिक संक्रमित हुन्छ.<ref name="pmid11187417">{{cite journal |author=Daar ES, Little S, Pitt J, ''et al.'' |title=Diagnosis of primary HIV-1 infection. Los Angeles County Primary HIV Infection Recruitment Network |journal=Ann. Intern. Med. |volume=134 |issue=1 |pages=25–9 |year=2001 |pmid=11187417 |doi=}}</ref>
 
=== विलंबता चरण ===
एक मजबूत प्रतिरोध प्रतिरक्षा रक्तको प्रवाहमा जीवाण्विक कणहरुकोकणहरूको संख्याको कम गर्छ, जस ले/संग/भन्दा संक्रमणको ''चिकित्सीय विलंबिता'' चरणको शुरुवात चिह्नित गरिन्छ. चिकित्सीय विलंबतामा दुई सप्ताहहरुसप्ताहहरू र 20 वर्षों सम्मको अन्तर हुन सक्छ. संक्रमणको यस प्रारम्भिक चरणको समयमा, एचआईभि (HIV) [[लसीका तन्त्र|लसीका से जुडे अंगों (lymphoid organs)]]को अन्तर्गत सक्रिय हुन्छ, जहाँ जीवाणुहरुकोजीवाणुहरूको ठूलो मात्राहरुमात्राहरू रोमकूपोंको द्रुमाश्म कोशिकाहरुकोशिकाहरू (dendritic cells) (एफडीसी) (FDC)को नेटवर्कमा फंस जाछन.<ref name="burton">
 
{{cite journal
}}</ref>
 
आस-पासको जस ऊतकहरुमाऊतकहरूमा सीडी4<sup>+</sup> टी (CD4<sup>+</sup> T) कोशिकाहरुकोकोशिकाहरूको पर्याप्त मात्रा उपस्थित हो, उनी पनि संक्रमित हुन सक्छन् र जीवाण्विक कण असंक्रमित कोशिकाहरुमाकोशिकाहरूमा तथा मुक्त जीवाणुहरुकोजीवाणुहरूको रूप मा, दुवै नै प्रकार से एकत्रित हुन सक्छन्. यस चरणमा जुन व्यक्ति हुन् , उनी अझै पनि संक्रामक छं. यस समयको समयमा, सीडी4<sup>+</sup> सीडी45आरओ<sup>+</sup> टी कोशिकाहरुकोशिकाहरू (CD4<sup>+</sup> CD45RO<sup>+</sup> T cells) अधिकांश जीवाण्विक भार वहन गर्छं.<ref name="clapham">
 
{{cite journal
=== एड्स ===
{{Main|AIDS}}
:''इस विषयमा अधिक जानकारीको लागि एड्स (AIDS)को निदान, एड्स (AIDS)को लक्षण र एचआईभि (HIV) संक्रमण एवं रोगहरुकोरोगहरूको लागि डब्ल्यूएचओ (WHO)को बीमारी चरण प्रणाली हेर्नुहोस''
जब सीडी4<sup>+</sup> टी (CD4<sup>+</sup> T) कोशिकाहरुकोकोशिकाहरूको संख्या 200 कोशिकाहरुकोशिकाहरू प्रति µLको आवश्यक स्तर से तल गिर जान्छ, त कोशिकाहरुकोकोशिकाहरूको मध्यस्थता से प्राप्त प्रतिरोधक क्षमता समाप्त हुन्छ र अनेक प्रकारको अवसरवादी रोगाणुओं से होने वाला सङ्क्रमण दि खाए देने लागछन. प्रारम्भिक संक्रमणहरुमासंक्रमणहरूमा अक्सर भारमा मध्यम र अस्पष्ट कमी, श्वसन तन्त्रको प्रतिवर्ती सङ्क्रमण (जस्तै साइनसाइटिस (sinusitis), ब्रन्काइटिस (bronchitis), ओटाइटिस मीडिया (otitis media), फैरीन्जाइटिस (pharyngitis)), प्रोस्टेटाइटिस (prostatitis), छालामा फुन्सियां र मुंहको छाले शामिल हुन्छन्.
 
ऐसे साधारण अवसरवादी सङ्क्रमण र ट्यूमर, जसमा भन्दा अधिकांशको सामान्यतः दृढ सीडी4<sup>+</sup> टी (CD4<sup>+</sup> T) कोशिकाहरुकोकोशिकाहरूको मध्यस्थता से प्राप्त प्रतिरोधद्वारा नियन्त्रित गरिन्छ, अब विरामीलाई प्रभावित गराउन लागछन. विशिष्ट रूप से, प्रारम्भिक प्रतिरोध मौखिक कैंडिडा प्रजातिहरुप्रजातिहरू र ''माइकोबैक्टेरियम ट्युबरक्युलसिस (Mycobacterium tuberculosis)''को कारण समाप्त हो जाइन्छ, जसको परिणामस्वरूप मौखिक कैंडियासिस (छाला) र ट्युबरक्युलसिसको प्रति संवेदनशीलता बढ जान्छ. यसको बाद, अदृश्य हर्पस विषाणुओंको पुनर्सक्रियणको कारण हर्पस सिम्प्लेक्सको बढती भयो फुन्सिहरुफुन्सिहरू , शिंगल (Shingle), एप्सटीन-बैर विषाणु-प्रवृत्त बी-कोशिका लिंफोमा (Epstein-Barr virus-induced B-cell lymphomas) अथवा कापोसीको सार्कोमा (Kaposi's sarcoma)को बिगडती भयो स्थितिको साथ इनकी पुनरावृत्ति हुन सक्छ.
 
''न्युमोसिस्टिस जिरोवेकी (Pneumocystis jirovecii)''को कारण होने वाला न्युमोनिया साधारण हो र अक्सर यो जानलेवा पनि हुन्छ. एड्स (AIDS)को अंतिम चरणों मा, साइटोमेगैलोभाइरस (cytomegalovirus) (एक अन्य हर्पस विषाणु) या माइकोबैक्टेरियम एवियम कम्प्लेक्स (Mycobacterium avium complex)को द्वारा होने वाला सङ्क्रमण अधिक विशिष्ट छन्. एड्स (AIDS)को सबै रोगिहरुमारोगिहरूमा यिनीहरुयिनीहरू सबै सङ्क्रमण या ट्यूमर हुदैनन्, र कुनै यस्तो/यस्ता/यसरी ट्यूमर र सङ्क्रमण पनि छन्, जुन कम विशिष्ट छन्, तर फेरि पनि महत्वपूर्ण छन्.
 
== रोगात्मक-शरीरविज्ञान ==
cite journal |author=Jin F ''et al.'' |title=Per-contact probability of HIV transmission in homosexual men in Sydney in the era of HAART|journal=AIDS |volume=24 |issue=6 |pages=907–913 |year=2010 |month=March |pmid=20139750 |doi= 10.1097/QAD.0b013e3283372d90 | accessdate=2010-04-11 |pmc=2852627
 
}}</ref> (ध्यान दिनुहोस कि वाणिज्यिक यौन संपर्कों, एचआईभि (HIV) संक्रमणको चरण, जननांगमा छालोंको उपस्थिति या इतिहास, र राष्ट्रीय आय स्तरहरुस्तरहरू जस्तै अन्य कारकहरुकोकारकहरूको कारण जोखिमको दरें बदल सकती छन्. <br /><ref name="Boily_et_al">{{
cite journal |author=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M |title=Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies|journal=The Lancet Infectious Diseases |volume=9 |issue=2 |pages=118–129 |year=2009 |month=February |pmid=19179227 |doi=10.1016/S1473-3099(09)70021-0 | accessdate=2010-04-11
 
}}</ref>
|-
! style="text-align:left"| दबाइहरुकोदबाइहरूको इंजेक्शन लिउनको लागि साझा सुईको प्रयोग
| 67<ref name="Kaplan">{{
 
}}</ref>
|-
! style="text-align:left"| खतना न किये भए पुरुषहरुलाइपुरुषहरूलाइ लागि प्रवेशात्मक गुदा मैथुन (2010को अध्ययन)<sup>*</sup>
| 62<sup>a</sup> (95% विश्वास अन्तराल 7-168)<ref name="Jin_et_al" />
|-
! style="text-align:left"| खतना किये भए पुरुषहरुलाइपुरुषहरूलाइ लागि प्रवेशात्मक गुदा मैथुन (2010को अध्ययन)<sup>*</sup>
| 11<sup>a</sup> (95% विश्वास अन्तराल 2-24)<ref name="Jin_et_al" />
|-
| 6.5<ref name="ESG" /><ref name="Varghese" />
|-
! style="text-align:left"| निम्न आय वाला देशहरुमादेशहरूमा महिला-से-पुरुष<sup>‡</sup>
| 38 (95% विश्वास अन्तराल 13-110)<ref name="Boily_et_al" />
|-
! style="text-align:left"| निम्न आय वाला देशहरुमादेशहरूमा पुरुष-से-महिला<sup>‡</sup>
| 30 (95% विश्वास अन्तराल 14-63)<ref name="Boily_et_al" />
|-
| 0.5<sup>†</sup><sup>b</sup><ref name="Varghese" />
|- style="background:#efefef"
! colspan="5" style="border-right:0"| <sup>*</sup>यह मानते भए कि कण्डोमको प्रयोग हैन गर््यो हो <br /> <sup>‡</sup>एकत्रित सञ्चरण संभाव्यता आकलन <br /> <sup>§</sup>स्रोत कुनै पुरुषमा गरिएको(थियो) मुख-मैथुन<br />को संदर्भितसन्दर्भित गर्छ
|- style="background:#efefef"
! colspan="5" style="border-right:0"| <sup>a</sup>ध्यान दिनुहोस कि अन्य अध्ययनहरुलाइअध्ययनहरूलाइ यस कुराको अपर्याप्त प्रमाण मिले हुन् कि नर खतना<br /> पुरुषोंको साथ यौन-क्रिया गराउन वाला पुरुषहरुमापुरुषहरूमा एचआईभि (HIV) सङ्क्रमण या यौन रूप से सञ्चरित होने वाला अन्य संक्रमणहरुकोसंक्रमणहरूको विरुद्ध रक्षा गर्छ<ref name="Millett_et_al">{{
 
cite journal |author=Millett GA, Flores SA, Marks G, Reed JB, Herbst JH |title=Circumcision status and risk of HIV and sexually transmitted infections among men who have sex with men: a meta-analysis |journal=The Journal of American Medical Association |volume=300 |issue=14 |pages=1674–1684 |year=2009 |month=October |pmid=18840841 |doi= 10.1001/jama.300.14.1674|url=http://jama.ama-assn.org/cgi/content/short/300/14/1674 | accessdate=2010-04-11
 
}}</ref><ref name="Millett_et_al2">मूल्हरुकोमूल्हरूको सुधार हालाँकि "गैर-सूचक निष्कर्षोंको पैटर्न स्पष्टतः प्रकाशित लेखको साथ अनुरूप हो" [http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/jama;301/11/1126 ]</ref> <br />
|-
! colspan="5" style="border-right:0"| <sup>†</sup>"सर्वश्रेष्ठ अनुमानित आकलन "
एचआईभि (HIV)को लागि तीन मुख्य सञ्चरण मार्गोंको पहिचान गरे गई है। एचआईभि-1 (HIV-1)को तुलनामा आमा-से-सन्तानमा र यौन-क्रिया मार्गको द्वारा एचआईभि-2 (HIV-2)को सञ्चरण होनेको दर धेरै कम है।
 
==== यौन-क्रिया संबंधीसम्बन्धि ====
अधिकांश एचआईभि (HIV) सङ्क्रमण असुरक्षित यौन संबंधोंको कारण प्राप्त हुन्छन्. एचआईभि (HIV)को बारेमा फैला परितोष एचआईभि (HIV)को जोखिममा एक मुख्य भूमिका निभाइन्छ.<ref name="cdc1" /><ref name="cdc2" /> जब एक साथीको संक्रमित यौन-स्राव दोस्रोको लैंगिक, मौखिक या गुदाको श्लेष्म झिल्लीको संपर्कमा आउछन्, तब यौन-सञ्चरण हुन सक्छ. उच्च-आय वाला देशहरुदेशहरू मा, महिला-से-पुरुषमा होने वाला सञ्चरणको दर 0.04% प्रति कृत्य र पुरुष-से-महिला सञ्चरणको दर 0.08% प्रति कृत्य है। विभिन्न कारणहरुकारणहरू से, निम्न-आय वाला देशहरुमादेशहरूमा यिनीहरुयिनीहरू दरें 4 से 10 गुना अधिक छन्.<ref name="Boily_et_al" /> ग्रहणशील गुदा-मैथुनको दर अत्यधिक उच्च हो, 1.7% प्रति कृत्य.<ref name="Boily_et_al" />
 
लैटेक्स कण्डोमको सही र नियमित प्रयोग एचआईभि (HIV)को यौन सञ्चरणको जोखिमको लगभग 85% सम्म कम गर्छ.<ref name="workshop">{{cite conference |last=National Institute of Allergy and Infectious Diseases | authorlink = National Institute of Allergy and Infectious Diseases | coauthors = National Institutes of Health, Department of Health and Human Services |title=Workshop Summary: Scientific Evidence on Condom Effectiveness for Sexually Transmitted Disease (STD) Prevention |pages=13–15 |date=2001-07-20 |location=Hyatt Dulles Airport, Herndon, Virginia |url=http://www3.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/PDF/condomReport.pdf |format=PDF |accessdate=2009-01-08 }}</ref> हुनत, स्पर्मीसाइड (Spermicide) वास्तवमा सञ्चरण दरको बढा सक्छ.<ref name="spermicide">{{cite web|url=http://www.fda.gov/ForConsumers/byAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126372.htm|title=Should spermicides be used with condoms? |publisher=[[United States Food and Drug Administration]]|date=2009-04-30|accessdate=2009-07-23 |work=Condoms and Sexually Transmitted Diseases, Brochure}}</ref> [http://www.global-campaign.org/rectalN9.htm#rectal रोगाणुनाशक औषधिहरुको लागि वैश्विक अभियान: N-9 वृक्क संबंधी उपयोग] को जांच 22-07-2009</ref> [http://www.global-campaign.org/clientfiles/GFN.pdf एचआईभि (HIV) जोखिम सूचीमा नानक्सिनल-9 शुक्राणुनाशक] को जांच 22-07-2009</ref>
| doi = 10.1016/S0140-6736(07)60313-4
| quote =
}}</ref> मा यस्तो/यस्ता/यसरी यादृच्छिकृत नियन्त्रित परीक्षण किये जाते रहे छन्, जसमा खतना न किये भए पुरुषहरुलाइपुरुषहरूलाइ रोगाणुहीन स्थितियहरुमास्थितियहरूमा उनिको चिकित्सीय खतना गराउनको लागि यादृच्छिक रूप से चुनाइयो र उसलाइ परामर्श दिइएको, जबकि अन्य पुरुषहरुकोपुरुषहरूको खतना हैन गर््यो, इनसे महिला-से-पुरुषमा यौन एचआईभि (HIV) सञ्चरणको दरमा क्रमशः 60%, 53% र 51%को गिरावट देखियो. यसको परिणामस्वरूप, डब्ल्यूएचओ (WHO) तथा यूएनएड्स (UNAIDS) सचिवालयद्वारा स्थापित एक विशेषज्ञ समितिले “पुरुषहरुमा“पुरुषहरूमा विषमलिंगकामी रूप से अभिग्रहित एचआईभि (HIV) संक्रमणको जोखिमको कम गराउनको एक अतिरिक्त महत्वपूर्ण हस्तक्षेपको रूपमा अब पुरुष खतनेको पनि मान्यता दिये जाउनको अनुशंसाको है।"<ref name="WHOUNAIDScircum">{{cite web
| author=WHO | publisher=WHO.int | year=2007
| url=http://www.who.int/hiv/mediacentre/news68/en/index.html
| title=WHO and UNAIDS announce recommendations from expert consultation on male circumcision for HIV prevention
| accessdate=2007-07-13
}}</ref> पुरुषोंको साथ यौन-क्रिया गराउन वाला पुरुषों मा, यस कुराको प्रमाण अपर्याप्त हुन् कि नर खतना एचआईभि (HIV) सङ्क्रमण या अन्य यौन रूप से सञ्चरित होने वाला संक्रमणहरुकोसंक्रमणहरूको बिरुद्धसुरक्षा प्रदान गर्छ.<ref name="Millett_et_al" />
 
जिन महिलाहरुमामहिलाहरूमा पोथी जननांग कर्तन (female genital cutting) (एफजीसी) (FGC) प्रक्रिया भयो हो, उनिमा एचआईभि (HIV)को अध्ययनोंको मिश्रित परिणाम प्राप्त भए छन्; विवरणहरुलाइविवरणहरूलाइ लागि पोथी जननांग कर्तन#एचआईभि (HIV) हेर्नुहोस.
 
==== रक्त अथवा रक्त उत्पादन ====
सामान्यतः यदि संक्रमित रक्त कुनै पनि [[घाउ|खुले घाउ]]को संपर्कमा आ जाए, त एचआईभि (HIV) सञ्चरित हुन सक्छ.
इस सञ्चरण मार्गको कारण अंतःशिरामा नशालु दबाइहरुदबाइहरू लिउन वाला प्रयोक्ताओं, हीमोफीलिया से ग्रस्त मान्छेहरुमान्छेहरू र रक्ताधान (हुनत विकसित विश्वमा अधिकांश रक्ताधानहरुलाइरक्ताधानहरूलाइ एचआईभि (HIV)को अनुपस्थिति सुनिश्चित गराउनको लागि जांचा जाइन्छ) र रक्त उत्पादनहरुकोउत्पादनहरूको प्राप्त कर्ताहरुमाकर्ताहरूमा सङ्क्रमण हुन सक्छ. यो उनी मान्छेहरुकोमान्छेहरूको लागि पनि चिंताको विषय हो, जुन यस्तो/यस्ता/यसरी क्षेत्रहरुमाक्षेत्रहरूमा चिकित्सीय देखभाल प्राप्त कर रहे हुन् , जहाँ इंजेक्शन उपकरणको प्रयोगमा स्वच्छताको घटिया स्तर प्रचलित छन्, जस्तै तृतीय विश्वको देश. स्वास्थ्य सेवा कार्यकर्ताहरुकार्यकर्ताहरू, जस्तै परिचारिकाएं, प्रयोगशाला सहायक र चिकित्सक पनि संक्रमित होते रहे छन्, हुनत यस्तो धेरै दुर्लभ मामलहरुमामामलहरूमा नै हुन्छ. जब से रक्तको द्वारा एचआईभि (HIV)को सङ्क्रमण ज्ञात भयो हो, तब से वैश्विक सावधानिहरुकोसावधानिहरूको द्वारा रक्तको संपर्कमा आने से स्वयंको बचाव गरन चिकित्सीय पेशेवरहरुलाइपेशेवरहरूलाइ लागि आवश्यक बनयोदिइएको है। जुन मान्छे गोदने, छेदन करवाने र खुरचनेको विधियां करते या करवाते छन्, उसलाइ पनि संक्रमणको जोखिम हुन सक्छ.
 
संक्रमित व्यक्तिहरुकोव्यक्तिहरूको लार, आंसू र मूत्रमा एचआईभि (HIV)को मात्रा कम पाई गई हो, तर यिनी स्रावोंको द्वारा सङ्क्रमण होनेको कुनै पनि मामला दर्ज हैन भयो हो र इनके द्वारा सञ्चरण होनेको संभावित जोखिम नगण्य है।<ref name="pmid2963151">{{cite journal
|author=Lifson AR
|title=Do alternate modes for transmission of human immunodeficiency virus exist? A review
 
==== आमा-से-संतानको ====
एक आमा से उनको सन्तानमा एचआईभि (HIV)को सङ्क्रमण ''यूटेरोमा (in utero)'' (गर्भावस्थाको समयमा), इंट्रापार्टम (intrapartum) (बच्चाहरुकोबच्चाहरूको जन्मको समय), अथवा स्तनपानको द्वारा हुन सक्छ. उपचारको अभाव मा, माता र पुत्रको बीच जन्म सम्म सञ्चरणको दर लगभग 25% है।<ref name="Coovadia" /> हुनत, जहाँ संयोजनात्मक एंटीरेट्रोवियल दबाइहरुदबाइहरू से उपचार र सीजेरियन सेक्शन उपलब्ध हुन् , वहां यस जोखिमको कम गरएर एक प्रतिशत सम्म गरे जा सक्छ.<ref name="Coovadia" /> जन्म पछि आमा-से-सन्तानमा होने वाला सञ्चरणको स्तनपानमा पूर्ण प्रतिबंध लगाएर ठूलो मात्रामा रोकयोजा सक्छ; हुनत यसको साथ रुग्णता महत्वपूर्ण रूप से जुडी भयो है। अनन्य स्तनपान र नवजात शिशुहरुमाशिशुहरूमा विस्तारित एंटीरेट्रोवियल प्रोफिलेक्सिसको प्रावधान पनि यस सञ्चरण से बचनेमा प्रभावी हुन्छन्. कोकरेन सिस्टेमटिक रिवियु औन इंटरवेंशन फर प्रिवेंशन अफ लेट पोस्टनटल मदर टू चाइल्ड ट्रांसमिशन अफ एचआईभि (HIV) http://www.cochrane.org/reviews/en/ab006734.html</ref>
 
==== बहु-संक्रमण ====
{{Main|HIV superinfection}}
कुनै अन्य जीवाणुहरुकोजीवाणुहरूको विपरीत, एचआईभि (HIV)को सङ्क्रमण अतिरिक्त संक्रमणहरुकोसंक्रमणहरूको बिरुद्धप्रतिरोध प्रदान हैन करता, विशिष्टतः जेनेटिक रूप भन्दा अधिक दूरस्थ जीवाणुहरुकोजीवाणुहरूको स्थिति में. अंतः- तथा आंतर-क्लेड (inter- and intra-clade) दुवैको नै अनेक संक्रमणहरुसंक्रमणहरू,<ref name="pmid15995957">{{cite journal
|author=Smith D, Richman D, Little S
|title=HIV Superinfection
|doi=10.1086/431682
|issue=3
}}</ref> र यहाँ सम्म कि बीमारीको अधिक तीव्र विकास से जुडे संक्रमणहरुकोसंक्रमणहरूको पनि जानकारी मिली है।
{{cite journal
|pmid=14987889
|first9=GH
}}
</ref> बहु-संक्रमणहरुलाईसंक्रमणहरूलाई दोस्रो निष्पीडनको अभिग्रहणको समयको आधारमा दुई श्रेणिहरुमाश्रेणिहरूमा विभाजित गर््यो है। ''सहसंक्रमण (Coinfection)''को प्रयोग दुई यस्तो/यस्ता/यसरी निष्पीडनहरुलाइनिष्पीडनहरूलाइ संदर्भितसन्दर्भित गराउनको लागि गरिन्छ, जुन एक नै समय अभिग्रहित प्रतीत हुन्छन् (या जुन यति नजिकैनजीकै हुन् कि उसलाइ अलग-अलग पहिचानयोन जा सकता हो). ''पुनर्संक्रमण (Reinfection)'' (या ''अतिसंक्रमण (superinfection)'' ) दोस्रो निष्पीडनको साथ होने वाला त्यो सङ्क्रमण हो, जुन पहिले निष्पीडनको यति समय बाद हुन्छ कि उसलाइ मापा जा सके. पुरा विश्वमा तीव्र तथा दीर्घकालीन सङ्क्रमण दुवैमा एचआईभि (HIV)को दोहरे संक्रमणहरुकोसंक्रमणहरूको दुवै रूपहरुकोरूपहरूको जानकारी मिली है। {{cite journal
|url=
|pmid=15353529
[[File:HIV Virion-en-2.png|thumb|300px|एचआईभि (HIV)को आरेख]]
 
एचआईभि (HIV)को संरचना अन्य रेट्रोभाइरसहरुरेट्रोभाइरसहरू से भिन्न हुन्छ. मोटे तरिकामा यो वृत्ताकार हुन्छ<ref name="McGovern">{{
cite journal | author=McGovern SL, Caselli E, Grigorieff N, Shoichet BK | title=A common mechanism underlying promiscuous inhibitors from virtual and high-throughput screening | journal=J Med Chem | year=2002 | pages=1712–22 | volume=45 | issue=8
| pmid=11931626 | doi=10.1021/jm010533y
 
}}</ref>
और यसको व्यास लगभग 120 नैनोमीटर (nm) हुन्छ, जुन कि एक लाल रक्त कोशिका से लगभग 60 गुना सानो हुन्छ, तर फेरि पनि कुनै जीवाणुको संदर्भमासन्दर्भमा यो काफी बडा आकार हो.<ref name="Microbiology3">{{cite book|author=Fisher, Bruce; Harvey, Richard P.; Champe, Pamela C. |title=Lippincott's Illustrated Reviews: Microbiology (Lippincott's Illustrated Reviews Series) |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Hagerstown, MD |year= 2007|pages= |isbn=0-7817-8215-5 |oclc= |doi=}}में सिंहावलोकनको साथ तुलना: पृष्ठ 3</ref> यो धनात्मक एकल-रेशे वाला [[राइबोज न्यूक्लिक अम्ल|आरएनए]] (Single-Stranded RNA)को दुई प्रतिहरुप्रतिहरू से मिलएर बनयोहुन्छ, जुन कि जीवाण्विक प्रोटीन पी24 (p24)को 2,000 प्रतिहरुप्रतिहरू से मिलएर बने एक शंक्वाकार कैप्सिड से घिरे जीवाणुको नौ जीनहरुलाइजीनहरूलाइ कूटबद्ध गर्छ.<ref name="compendia">{{
cite book
| author = Various
}}</ref> एकल-रेशे वाला आरएनए (RNA) न्युक्लियोकैप्सिड प्रोटीन पी7 (p7) र रिवर्स ट्रान्स्क्रिप्टेस (reverse transcriptase), प्रोटीसेस (proteases), राइबोन्युक्लीएस (ribonuclease) र इन्टीग्रेस (integrase) जस्तै वायरिऔन (virion)को विकासको लागि आवश्यक किण्वकोंको साथ दृढतापूर्वक बंधा हुन्छ. जीवाण्विक प्रोटीन पी17 (p17) से मिलएर बनयोएक मैट्रिक्स कैप्सिडको चारै ओर एक घेरा बनाएर वायरिऔन कणको अखंडताको सुनिश्चित गर्छ.<ref name="compendia" />
 
पुनः यो एक जीवाण्विक आवरण से ढंका हुन्छ, जुन कि वसायुक्त अणुओं, जिन्हें फस्फोलिपिड भनिन्छ र जसलाइ एक मानव कोशिकाको मेम्ब्रेन से उनी समय लिया जाइन्छ, जब एक नवनिर्मित जीवाणु कण कोशिका से निकलता हो,को दुई स्तरहरुस्तरहरू से मिलएर बनयोहुन्छ. जीवाण्विक आवरणमा पाहुना कोशिकाको प्रोटीन र जटिल एचआईभि (HIV) प्रोटीनको लगभग 70 प्रतियां हुन्छं, जुन जीवाणु कणको सतह से भएर बाहिर निकलती छन्.<ref name="compendia" /> यो प्रोटीन, जसलाइ एन्व (Env) भन्दछन्, ग्लाइकोप्रोटीन (जीपी) (gp) 120 नामक तीन कणहरुकणहरू तथा तीन जीपी41 (gp41) कणहरुकणहरू से मिलएर बने एक तने, जुन संरचनालाई जीवाण्विक आवरणमा स्थिर रखती हो, से मिलएर बनयोहुन्छ.<ref name="Chan">{{
 
cite journal
| author=Chan, DC., Fass, D., Berger, JM., Kim, PS. | title=Core Structure of gp41 from the HIV Envelope Glycoprotein | journal=Cell | year=1997 | pages=263–73 | volume=89 | pmid=9108481 |format=PDF |url=http://www.its.caltech.edu/~chanlab/PDFs/Chan_Cell_1997.pdf|accessdate=2009-03-31
| doi=10.1016/S0092-8674(00)80205-6
| issue=2}}</ref> यो ग्लाइकोप्रोटीन कम्प्लेक्स जीवाणुलाई लक्ष्यित कोशिकाहरुकोशिकाहरू से जुडने र मिल जाउनको क्षमता प्रदान गर्छ, ताकि संक्रामक चक्रको प्रारम्भ गरे जा सके.<ref name="Chan" />
इन दुवै सतह प्रोटीनहरुप्रोटीनहरू, विशेषतः जीपी120 (gp120)को एचआईभि (HIV)को बिरुद्धभावी उपचार या सुइहरुकोसुइहरूको लक्ष्य मानयोजाता रहयोहै।<ref name="nih1998">{{cite news| author=National Institute of Health | title=Crystal Structure of Key HIV Protein Reveals New Prevention, Treatment Targets | date=June 17, 1998 |url=http://www3.niaid.nih.gov/news/newsreleases/1998/hivprotein.htm | accessdate = 2006-09-14}}</ref>
 
आरएनए (RNA) जीनोम कम से कम सात संरचनात्मक चिह्नों (एलटीआर (LTR), टीएआर (TAR), आरआरई (RRE), पीई (PE), एसएलआईपी (SLIP), सीआरएस (CRS) र आईएनएस (INS)) र नौ जीन (''जीएजी (gag)'' , ''पीओएल (pol)'' , र ''ईएनवी (env)'' , ''टीएटी (tat)'' , ''आरईवी (rev)'' , ''एनईएफ (nef)'' , ''वीआईएफ (vif)'' , ''वीपीआर (vpr)'' , ''वीपीयू (vpu)'' , र कहिले काँही दसवां ''टीईवी (tev)'' , जुन कि टीएटी (tat), ईएनवी (env) र आरईवी (rev)को गलन हुन्छ) से मिलएर बनयोहुन्छ, जुन 19 प्रोटीनहरुलाईप्रोटीनहरूलाई कूटबद्ध गर्छन्. यिनीहरुमायिनीहरूमा से तीन जीन, ''जीएजी (gag)'' , ''पीओएल (pol)'' , र ''ईएनवी (env)'' ,मा नए जीवाणु कणहरुकोकणहरूको लागि संरचनात्मक प्रोटीन बनाउनको लागि आवश्यक जानकारी हुन्छ.<ref name="compendia" /> उदाहरणको लागि, ''ईएनवी (env)'' द्वारा जीपी160 (gp160) नामक एक प्रोटीनलाई कूटबद्ध गरिन्छ, जसको विघटन गरएर एक जीवाण्विक किण्वक जीपी120 (gp120) व जीपी41 (gp41)को रचना गर्छ. शेष छः जीन, ''टीएटी (tat)'' , ''आरईवी (rev)'' , ''एनईएफ (nef)'' , ''वीआईएफ (vif)'' , ''वीपीआर (vpr)'' , र ''वीपीयू (vpu)'' (या एचआईभि-2 (HIV-2)को स्थितिमा ''वीपीएक्स (vpx)'' ), कोशिकाहरुलाईकोशिकाहरूलाई संक्रमित गराउन, जीवाणुको नयाँ प्रतिलिपियां बनाउन (दोहराने) अथवा बीमारी उत्पन्न गराउनको एचआईभि (HIV)को क्षमताको नियन्त्रित गराउन वाला प्रोटीनको लागि नियामक जीन छन्.<ref name="compendia" />
 
दो टीएटी (Tat) प्रोटीन (पी16 (p16) र पी14 (p14)) टीएआर (TAR) आरएनए (RNA) बंधको द्वारा कार्य गराउन वाला एएलटीआर (LTR) प्रचारकको लागि ट्रांस्क्रिप्शनल ट्रांसैक्टिवेटर छन्. टीएआर (TAR)को उनी माइक्रोआरएनए (microRNAs)मा पनि प्रसंस्करित गरे जा सक्छ, जुन ईआरसीसीआई1 (ERCC1) र आईईआर3 (IER3) एपोप्टसिस जीनहरुकोजीनहरूको नियमन गरछन.<ref name="pmid18299284">{{cite journal|author=Ouellet DL, Plante I, Landry P, ''et al.'' |title=Identification of functional microRNAs released through asymmetrical processing of HIV-1 TAR element |journal=Nucleic Acids Res. |volume=36 |issue=7 |pages=2353–65 |year=2008 |month=April |pmid=18299284 |pmc=2367715 |doi=10.1093/nar/gkn076 |url=http://nar.oxfordjournals.org/cgi/content/full/36/7/2353}}</ref><ref name="pmid19220914">{{cite journal |author=Klase Z, Winograd R, Davis J, ''et al.'' |title=HIV-1 TAR miRNA protects against apoptosis by altering cellular gene expression |journal=Retrovirology |volume=6 |issue= |page=18 |year=2009 |pmid=19220914 |pmc=2654423 |doi=10.1186/1742-4690-6-18 |url=http://www.retrovirology.com/content/6/1/18}}</ref> आरईवी (Rev) प्रोटीन (पी19) (p19) आरआरई (RRE) आरएनए (RNA) तत्वको साथ बांधकर आरएनए (RNA)को यसको केन्द्र तथा कोशिकाद्रव्य सेले जाउनमा शामिल हुन्छ. वीआईएफ (Vif) प्रोटीन (पी23) (p23) एपीओबीईसी3जी (APOBEC3G) (एक कोशिका प्रोटीन, जुन डीएनए:आरएनए (DNA:RNA) संकरहरुलाइसंकरहरूलाइ डीमिनेट गर्छ र /या पीओएल (Pol) प्रोटीनको साथ हस्तक्षेप गर्छ)को कार्यको रोकइन्छ. वीपीआर (Vpr) प्रोटीन (पी14) (p14) जी2/एम (G2/M)मा कोशिका-विभाजनको रोकइन्छ. एनईएफ (Nef) प्रोटीन (पी27) (p27) सीडी4 (CD4) (मुख्य जीवाण्विक अभिग्राहक), तथा साथ नै एमएचसी श्रेणी I (class I) व श्रेणी II (class II) अणुओंको शीघ्र-नियनम गर्छ.<ref name="pmid2014052">{{cite journal |author=Garcia JV, Miller AD |title=Serine phosphorylation-independent downregulation of cell-surface CD4 by nef |journal=Nature |volume=350|issue=6318 |pages=508–11 |year=1991 |month=April |pmid=2014052 |doi=10.1038/350508a0|url=}}</ref><ref name="pmid8612235">{{cite journal |author=Schwartz O, Maréchal V, Le Gall S, Lemonnier F, Heard JM |title=Endocytosis of major histocompatibility complex class I molecules is induced by the HIV-1 Nef protein |journal=Nat. Med. |volume=2 |issue=3 |pages=338–42 |year=1996|month=March |pmid=8612235 |doi= 10.1038/nm0396-338|url=}}</ref><ref name="pmid11593029">{{cite journal |author=Stumptner-Cuvelette P, Morchoisne S, Dugast M, ''et al.'' |title=HIV-1 Nef impairs MHC class II antigen presentation and surface expression |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|volume=98 |issue=21 |pages=12144–9 |year=2001 |month=October |pmid=11593029 |pmc=59782|doi=10.1073/pnas.221256498 |url=}}</ref>
 
एनईएफ (Nef) एसएच3 (SH3) डोमेनको साथ पनि अंतःक्रिया गर्छ. वीपीयू (Vpu) प्रोटीन (पी16) (p16) संक्रमित कोशिकाहरुकोशिकाहरू से नए जीवाणु कणहरुकोकणहरूको मुक्तिको प्रभावित गर्छ.<ref name="compendia" /> एचआईभि (HIV) आरएनए (RNA)को प्रत्येक श्रृंखलाको छोरमा एक आरएनए (RNA) क्रम हुन्छ, जसलाइ लन्ग टर्मिलन रीपीट (long terminal repeat) (एलटीआर) (LTR) भन्दछन्. एलटीआर (LTR) वाला क्षेत्र नए जीवाणुहरुकोजीवाणुहरूको उत्पादनको नियन्त्रित गराउन वाला परिवर्तकोंको जस्तै/तरिका कार्य गर्छन् र उसलाइ एचआईभि (HIV)को या पाहुना कोशिकाको प्रोटीनहरुकोप्रोटीनहरूको द्वारा सक्रिय गरे जा सक्छ. पीएसआई (Psi) तत्त्व जीवाण्विक जीनोम पैकेजिंगमा शामिल हुन्छ र यसको चिन्हारी जीएजी (Gag) र आरईवी (Rev) प्रोटीनहरुप्रोटीनहरू द्वारा गरिन्छ. स्लिप (SLIP) तत्त्व (टीटीटीटीटी) (TTTTTT) कार्यात्मक पीओएल (Pol) बनाउनको लागि आवश्यक जीएजी (Gag)-पीओएल (Pol) वाचन फ्रेममा फ्रेम परिवर्तनमा शामिल हुन्छ.<ref name="compendia" />
 
=== अनुवर्तन ===
{{Main|HIV tropism}}
जीवाण्विक अनुवर्तन शब्दावली यस कुराको उल्लेख गर्छ कि एचआईभि (HIV) किन कोशिका प्रकारहरुलाइप्रकारहरूलाइ संक्रमित गर्छ. एचआईभि (HIV) अनेक प्रकारको प्रतिरोधी कोशिकाहरुलाईकोशिकाहरूलाई संक्रमित कर सक्छ, जस्तै सीडी4<sup>+</sup> टी कोशिकाहरुकोशिकाहरू (CD4<sup>+</sup> T cells), मैक्रोफेजेस (macrophages), र माइक्रोग्लायल (microglial) कोशिकाहरुकोशिकाहरू. मैक्रोफेजेस (macrophages) र सीडी4<sup>+</sup> टी (CD4<sup>+</sup> T)मा एचआईभि-1 (HIV-1)को प्रवेशको लागि लक्ष्यित कोशिकामा वायरिऔन आवरण ग्लाइकोप्रोटीन (जीपी120)को सीडी4 (CD4) अणुओंको साथ तथा केमोकाइन सहाभिग्राहकोंको साथ होने वाली अंतःक्रियाको द्वारा मध्यस्थता गरिन्छ.<ref name="Chan" />
 
एचआईभि-1 (HIV-1)को मैक्रोफेज (एम-अनुवर्ती) (M-tropic) खिंचाव (strains) या नन-सिंसिटा-इण्ड्यूसिंग खिंचाव (non-syncitia-inducing strains) (एनएसआई) (NSI) प्रवेशको लागि ''β'' -केमोकाइन अभिग्राहक सीसीआर5 (CCR5)को प्रयोग गर्छन् र यस प्रकार मैक्रोफेजहरुमामैक्रोफेजहरूमा तथा सीडीआर4<sup>+</sup> टी कोशिकाहरुकोशिकाहरू (CDR4<sup>+</sup> T cells)मा प्रतिलिपि बनयोपानेमा सक्षम हो जाछन.<ref name="Coakley">{{
 
cite journal
| author=Coakley, E., Petropoulos, C. J. and Whitcomb, J. M. | title=Assessing ch vbgemokine co-receptor usage in HIV | journal=Curr. Opin. Infect. Dis. | year=2005 | pages=9–15 | volume=18 | issue=1 | pmid=15647694 |format=
| doi=10.1097/00001432-200502000-00003
}}</ref> यस सीसीआर5 (CCR5) सहाभिग्राहकको प्रयोग लगभग सबै प्रथामिक एचआईभि-1 विलगों (isolates) द्वारा जीवाण्विक जेनेटिक उप-प्रकार से निरपेक्ष रहते भए गरिन्छ. वस्तुतः मैक्रोफेज एचआईभि (HIV) संक्रमणको अनेक पहलुहरुमापहलुहरूमा एक मुख्य भूमिका निभाछन. उनी एचआईभि (HIV) द्वारा संक्रमित गरिने पहिलो कोशिकाहरुकोशिकाहरू प्रतीत हुन्छन् र संभवतः उनी विरामीमा सीडी4<sup>+</sup> कोशिकाहरुकोशिकाहरू (CDR4<sup>+</sup> T cells)की कमी हो जाए पछि एचआईभि (HIV)को उत्पादनको श्रोत पनि छन्. मैक्रोफेज र माइक्रोग्लायल कोशिकाहरुकोशिकाहरू एचआईभि (HIV) द्वारा केंद्रीय स्नायु तन्त्रमा संक्रमित गरिने कोशिकाहरुकोशिकाहरू छन्. एचआईभि (HIV) संक्रमित विरामीहरुकोविरामीहरूको गलतुण्डिकाओं (tonsils) तथा ग्रन्थ्याभों (adenoids) मा, मैक्रोफेज बहु-केंद्रीकृत विशाल कोशिकाहरुमाकोशिकाहरूमा संगलित हो जाइन्छ, जुन जीवाणुको ठूलो मात्राहरुमात्राहरू उत्पन्न गर्छं.
 
टी-अनुवर्ती विलग (T-tropic isolates), या सिंसिटा-इण्ड्यूसिंग (syncitia-inducing) (एसआई) (SI) खिंचाव (strains) प्राथमिक सीडी4<sup>+</sup> टी (CD4<sup>+</sup> T) कोशिकाहरुकोशिकाहरू तथा साथ नै मैक्रोफेजहरुमामैक्रोफेजहरूमा प्रतिलिपि बनाछन र प्रवेशको लागि ''α'' -केमोकाइन अभिग्राहक, सीएक्ससीआर4 (CXCR4),को प्रयोग गर्छन्.<ref name="Coakley" /><ref name="Deng">
 
{{cite journal
| author=Feng Y, Broder CC, Kennedy PE, Berger EA. | title=HIV-1 entry cofactor: functional cDNA cloning of a seven-transmembrane, G protein-coupled receptor | journal=Science | year=1996 | pages=872–7 | volume=272 | issue=5263 | pmid=8629022 | doi=10.1126/science.272.5263.872
 
}}</ref> एचआईभि-1 (HIV-1)को दोहरे-अनुवर्ती खिंचावहरुलाइखिंचावहरूलाइ एचआईभि-1 (HIV-1)को पारगमन खिंचाव मानिन्छ र यस प्रकार उनी जीवाण्विक प्रवेशको लागि सीसीआर5 (CCR5) र सीएक्ससीआर4 (CXCR4) दुवैको प्रयोग सहाभिग्राहकोंको रूपमा कर पानेमा सक्षम हुन्छन्.
 
''α'' -केमोकाइन एसडीएफ-1 (SDF-1), सीएक्ससीआर4 (CXCR4)को लागि एक बंध (ligand), टी-अनुवर्ती (T-tropic) एचआईभि-1 (HIV-1) विलगोंको प्रतिलिपिको रोकइन्छ. यस्तो त्यो यिनी कोशिकाहरुकोकोशिकाहरूको सतहमा सीएक्ससीआर4 (CXCR4)को अभिव्यक्तिको शीघ्र-नियमनद्वारा गर्छ. केवल सीसीआर5 (CCR5) अभिग्राहकको प्रयोग गराउनवाला एचआईभि (HIV)को आर5 (R5) भनिन्छ; जुन केवल सीएक्ससीआर4 (CXCR4)को प्रयोग गर्छन्, उसलाइ एक्स4 (X4) भनिन्छ, र जुन दुवैको प्रयोग गर्छन्, उनी एक्स4आर5 (X4R5) कहलाते छन्. हुनत, केवल सहाभिग्राहकहरुकोसहाभिग्राहकहरूको प्रयोग जीवाण्विक अनुवर्तनको व्याख्या हैन करता किन भनें सबै आर5 (R5) जीवाणु एक उत्पादक संक्रमणको लागि मैक्रोफेकमा सीसीआर5 (CCR5)को प्रयोग कर पानेमा सक्षम हुदैनन्<ref name="Coakley" /> र एचआईभि (HIV) मायलइड डेंड्राइटिक कोशिकाहरुकोशिकाहरू (myeloid dendritic cells)को एक उप-प्रकारको पनि संक्रमित कर सक्छ,<ref name="Knight">
 
{{cite journal
| author=Knight, S. C., Macatonia, S. E. and Patterson, S. | title=HIV I infection of dendritic cells | journal=Int. Rev. Immunol. | year=1990 | pages=163–75 | volume=6 | issue=2-3 | pmid=2152500 | doi=10.3109/08830189009056627
 
}}</ref> जुन संभवतः एक भण्डारको निर्माण गर्छ, जुन सीडीआर4<sup>+</sup> टी (CD4<sup>+</sup> T) कोशिकाहरुकोकोशिकाहरूको संख्या अत्यधिक निम्न स्तरहरुमास्तरहरूमा पहुंच जाए पछि संक्रमणलाई बनाए राखइन्छ.
 
कुनै मान्छे एचआईभि (HIV)को विशिष्ट खिंचावोंको प्रति प्रतिरोधी हुन्छन्.<ref name="Tang">{{
| doi=10.1097/00002030-200317004-00006
 
}}</ref> उदाहरणको लागि सीसीआर5-Δ32 (CCR5-Δ32) परिवर्तन वाला मान्छे आर5 जीवाणुको साथ संक्रमणको प्रति प्रतिरोधी हुन्छन् किन भनें यो परिवर्तन एचआईभि (HIV)को यस सहाभिग्राहक से बंधने से रोकइन्छ, जस ले/संग/भन्दा लक्ष्य कोशिकाहरुलाईकोशिकाहरूलाई संक्रमित गराउनको यसको क्षमता घट्छ.
 
[[मैथुन|यौन-संपर्क]] एचआईभि (HIV)को सञ्चरणको मुख्य माध्यम है। एक्स4 (X4) र आर5 (R5) दुवै नै एचआईभि (HIV) वीर्यको द्रवमा उपस्थित हुन्छन्, जुन पुरुष से उनको यौन-साथीमा पठाइयो जाइन्छ. यसको बाद वायरिऔन अनेक कोशिकामय लक्ष्यहरुलाइलक्ष्यहरूलाइ संक्रमित कर सक्छ र पुरा जीवमा बिखर जाइन्छ. हुनत यसको मार्ग से आर5 (R5) जीवाणुको प्रबल सञ्चरण एक चयन प्रक्रियाको परिणामस्वरूप हुन्छ.<ref name="Zhu1993">
 
{{cite journal
| author=Zhu T, Wang N, Carr A, Nam DS, Moor-Jankowski R, Cooper DA, Ho DD. | title=Genetic characterization of human immunodeficiency virus type 1 in blood and genital secretions: evidence for viral compartmentalization and selection during sexual transmission | journal=J Virol | year=1996 | pages=3098–107 | volume=70 | issue=5 | pmid=8627789 | pmc=190172
 
}}</ref> यो अझै पनि शोधको विषय हो कि यो चयन प्रक्रिया किसकुन प्रकार कार्य गर्छ, तर एक मडल यो हो कि शुक्राणु चयनात्मक रूप से आर5 एचआईभिको वहन गर्न सक्छन् किन भनें उनी आफ्नो सतहमा सीसीआर3 (CCR3) र सीसीआर5 (CCR5) दुवैमा प्रक्रिया गर्छन्, तर सीएक्सआर4 (CXCR4)मा हैन<ref name="Muciaccia">
 
{{cite journal
| author=Muciaccia B, Padula F, Vicini E, Gandini L, Lenzi A, Stefanini M. | title=Beta-chemokine receptors 5 and 3 are expressed on the head region of human spermatozoon | journal=FASEB J | year=2005 | pages=2048–50 | volume=19 | issue=14 | pmid=16174786 | doi=10.1096/fj.05-3962fje
 
}}</ref> र जननांगको उपकलाको कोशिकाहरुकोशिकाहरू एक्स4 (X4) जीवाणुलाई प्रमुखता से अलग गर्छं.<ref name="Berlier">
 
{{cite journal
| author=Berlier W, Bourlet T, Lawrence P, Hamzeh H, Lambert C, Genin C, Verrier B, Dieu-Nosjean MC, Pozzetto B, Delezay O. | title=Selective sequestration of X4 isolates by human genital epithelial cells: Implication for virus tropism selection process during sexual transmission of HIV | journal=J Med Virol. | year=2005 | pages=465–74 | volume=77 | issue=4 | pmid=16254974 | doi=10.1002/jmv.20478
 
}}</ref> उप-प्रकार बी एचआईभि-1 (B HIV-1) से संक्रमित विरामीहरुविरामीहरू मा, अक्सर बीमारीको अनुवर्ती-चरणमा सहाभिग्राहकमा एक परिवर्तन देख्यो जाइन्छ र टी-अनुवर्ती (T-tropic) संस्करण दि खाए देते छन्, जुन सीएक्ससीआर4 (CXCR4)को माध्यम से अनेक प्रकारको टी (T) कोशिकाहरुलाईकोशिकाहरूलाई संक्रमित कर सकते छन्.<ref name="Clevestig">
 
{{cite journal
| author=Clevestig P, Maljkovic I, Casper C, Carlenor E, Lindgren S, Naver L, Bohlin AB, Fenyo EM, Leitner T, Ehrnst A. | title=The X4 phenotype of HIV type 1 evolves from R5 in two children of mothers, carrying X4, and is not linked to transmission | journal=AIDS Res Hum Retroviruses | year=2005 | pages=371–8 | volume=5 | issue=21 | pmid=15929699 | doi=10.1089/aid.2005.21.371
 
}}</ref> अब यिनीहरुयिनीहरू संस्करण उच्च विषाक्तताको साथ अधिक आक्रामक रूप से प्रतिलिपि बनाछन, जस ले/संग/भन्दा टी (T) कोशिकाहरुकोकोशिकाहरूको संख्यामा तीव्र गिरावट आती हो, प्रतिरोध तन्त्र ध्वस्त हो जाइन्छ र अवसरवादी सङ्क्रमण उत्पन्न हुन्छन्, जुन एड्स (AIDS)को आगमनको संकेत हुन् .<ref name="Moore">
 
{{cite journal
| author=Moore JP.| title=Coreceptors: implications for HIV pathogenesis and therapy | journal=Science | year=1997 | pages=51–2 | volume=276 | issue=5309 | pmid=9122710 | doi=10.1126/science.276.5309.51
 
}}</ref> यस प्रकार, संक्रमणको यस यात्रा मा, सीसीआर5 (CCR)को बजाय सीएक्ससीआर4 (CXCR4)को प्रयोगको जीवाण्विक अनुकूलन एड्स (AIDS) सम्म प्रगतिमा एक मुख्य चरण हुन सक्छ. उप-प्रकार बी (B) से संक्रमित व्यक्तिहरुमाव्यक्तिहरूमा किये गये अनेक अध्ययनोंले यो निर्धारित गरे हो कि एड्स (AIDS)को 40 से 50% विरामी एसआई (SI) र संभवतः एक्स4 (X4) फेनोटाइपको जीवाणुहरुलाईजीवाणुहरूलाई आश्रय दे सकते छन्.<ref name="Karlsson">
 
{{cite journal
}}</ref>
 
एचआईभि-1 (HIV-1)को तुलनामा एचआईभि-2 (HIV-2) धेरै कम रोगजनक हुन्छ र यसको विश्वव्यापी वितरण सीमित है। एचआईभि-2 (HIV-2) द्वारा “सहायक जीनों”को अनुकूलन र सहाभिग्राहकोंको प्रयोगको यसको अधिक प्रकीर्ण पैटर्न (सीडी4 (CD4)-स्वतन्त्रता सहित) जीवाणुको सहायता यसको अनुकूलनमा कर सक्छ, ताकि पाहुना कोशिकामा उपस्थित अन्तर्जात कारकहरुकारकहरू से बचा जा सके. सञ्चरण र उत्पादक संक्रमणलाई सक्षम बनाउनको लागि सामान्य कोशिकामय यांत्रिकीको प्रयोगको अनुकूलनले पनि मनुष्यहरुमामनुष्यहरूमा एचआईभि-2 (HIV-2)को दोहरावको स्थापनामा सहायताको है। कुनै पनि संक्रामक दूतको लागि बचाव रणनीति आफ्नो पाहुना मारना हैन, बल्कि अंततः एक सहभोजी जीव बन जान हुन्छ. समयको साथ-साथ निम्न रोगात्मकता प्राप्त कर लागि पछि, सञ्चरणमा अधिक सफल संस्करणको चुनयोजाएगा.<ref name="CheneyandMcKnight">{{cite book |author= Cheney, K and McKnight, A|chapter=HIV-2 Tropism and Disease | year=2010 |title=Lentiviruses and Macrophages: Molecular and Cellular Interactions | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-60-8}}</ref>
 
=== प्रतिलिपि चक्र ===
[[File:HIV gross cycle only.png|right|thumb|220px|एचआईभि (HIV)को नकल चक्र]]
==== कोशिकामा प्रवेश ====
एचआईभि (HIV) अभिग्राहकों तिर स्थित यसको सतहमा ग्लाइकोप्रोटीनहरुकोग्लाइकोप्रोटीनहरूको अधिशोषणको द्वारा मैक्रोफेजों (macrophages) र सीडी4<sup>+</sup> टी कोशिकाहरुकोशिकाहरू (CD4<sup>+</sup> T cells)मा प्रवेश गर्छ र यसको बाद जीवाण्विक आवरण कोशिकाको मेम्ब्रेनको साथ संगलित हो जाइन्छ तथा एचआईभि (HIV) कैप्सिडको कोशिकामा छोड दिया जाइन्छ.<ref name="Chan2">{{cite journal |author=Chan D, Kim P |title=HIV entry and its inhibition |journal=Cell |volume=93 |issue=5 |pages=681–4 |year=1998 |pmid=9630213 |doi=10.1016/S0092-8674(00)81430-0}}</ref><ref name="Wyatt">{{cite journal |author=Wyatt R, Sodroski J |title=The HIV-1 envelope glycoproteins: fusogens, antigens, and immunogens |journal=Science |volume=280 |issue=5371 |pages=1884–8 |year=1998 | doi=10.1126/science.280.5371.1884 |pmid=9632381}}</ref>
 
कोशिकामा प्रवेशको शुरुवात कोशिकाको सतहमा सीडी4 (CD4) र एक केमोकाइन अभिग्राहक (सामान्यतः सीसीआर5 (CCR5) या सीएक्ससीआर4 (CXCR4), तर अन्यद्वारा प्रतिक्रिया गरे जान पनि ज्ञात भयो है) दुवैको साथ ट्राइमेरिक आवरण कम्प्लेक्स (जीपी160 स्पाइक) (gp160 spike)को अंतःक्रियाको माध्यम से शुरु हुन्छ.<ref name="Chan2" /><ref name="Wyatt" /> जीपी120 (gp120) इंटेग्रिन α<sub>4</sub>β<sub>7</sub>को सक्रियण गराउन वाला एलएफए-1 (LFA-1), जीवाण्विक सुत्रयुग्मनोंको स्थापनामा शामिल केंद्रीय इंटेग्रिन, से बंधता हो, जुन कोशिका-से-कोशिकामा एचआईभि-1 (HIV-1)को दक्षतापूर्वक फैलावको सरल बनाइन्छ.<ref name="Arthos">{{cite journal |author=Arthos J, Cicala C, Martinelli E, Macleod K, Van Ryk D, Wei D, Xiao Z, Veenstra TD, Conrad TP, Lempicki RA, McLaughlin S, Pascuccio M, Gopaul R, McNally J, Cruz CC, Censoplano N, Chung E, Reitano KN, Kottilil S, Goode DJ, Fauci AS. |title=HIV-1 envelope protein binds to and signals through integrin alpha(4)beta(7), the gut mucosal homing receptor for peripheral T cells |journal=Nature Immunol. |volume=In Press |issue= 3|page= 301|year=2008|pmid=18264102 |doi=10.1038/ni1566}}</ref> जीपी160 (gp160) स्पाइकमा सीडी4 तथा केमोकाइन अभिग्राहकों, दुवैको लागि बंधक डोमेन हुन्छन्.<ref name="Chan2" /><ref name="Wyatt" />
 
संगलनको पहिले चरणमा जीपी120 (gp120)को सीडी4 (CD4) बंधक डोमेनहरुकोडोमेनहरूको सीडी4 (CD4)को साथ उच्च-सादृश्य युक्त जुडाव शामिल हुन्छ. एक पल्ट जब जीपी120 (gp120) सीडी4 (CD4) प्रोटीनको साथ बंध जाइन्छ, त आवरण कम्प्लेक्समा एक संरचनात्मक परिवर्तन हुन्छ, जसको द्वारा जीपी120 (gp120)को केमोकाइन बंधक डोमेन उजागर हो जाछन र उसलाइ लक्ष्यको केमोकाइन अभिग्राहकोंको साथ अंतःक्रिया गराउनको मौका मिलइन्छ.<ref name="Chan2" /><ref name="Wyatt" /> यस कारण एक अधिक स्थिर दो-कांटों वाला जुडावको निर्माण हुन्छ, जुन एन (N) -टर्मिनल संगलन पेप्टाइड जीपी41 (gp41)को कोशिकाको मेम्ब्रेनको भेदन गराउनको अनुमति दिन्छ.<ref name="Chan2" /><ref name="Wyatt" /> यसको बाद जीपी41 (gp41)मा मौजूद दोहराव क्रम, एचआर1 (HR1) र एचआर2 (HR2) अंतःक्रिया गर्छन्, जस ले/संग/भन्दा जीपी41 (gp41)को कोशिकाबाह्य भाग एक हेयरपिनको आकारमा सिकुड जाइन्छ. यो चक्राकार संरचना जीवाणु र कोशिका मेम्ब्रेनको एक दोस्रोको निकटले आती हो, जस ले/संग/भन्दा मेम्ब्रेनोंको संगलन र परिणामित जीवाण्विक कैप्सिडको प्रवेशको मौका मिलइन्छ.<ref name="Chan2" /><ref name="Wyatt" />
 
एक पल्ट जब एचआईभि (HIV) लक्ष्य कोशिका से बंध जाइन्छ, त एचआईभि (HIV) [[राइबोज न्यूक्लिक अम्ल|आरएनए (RNA)]] र विभिन्न किण्वक, रिवर्स ट्रांस्क्रिप्टेस (reverse transcriptase), इंटीग्रेस (integrase), राइबोन्यूक्लियेस (ribonuclease) र प्रोटिएस (protease) सहित, कोशिकामा प्रविष्ट गरिन्छ.<ref name="Chan2" />
केंद्र तिर माइक्रोट्युब्युल (microtubule) आधारित परिवहनको समयमा, एकल-तंतु वाला जीवाण्विक आरएनए (RNA) जीनोमको दोहरे-तंतु वाला डीएनए (DNA)मा ट्रांस्क्राइब गर्‍यो जाइन्छ, जसलाइ अगाडी पाहुना गुणसूत्रमा एकीकृत गरिन्छ.
 
एचआईभि (HIV) यस सीडी4 (CD4)- सीसीआर5 (CCR5) मार्गको द्वारा द्रुमाश्मको कोशिकाहरुकोशिकाहरू (dendritic cells) (डीसी) (DCs)को संक्रमित कर सक्छ, तर मैननोस–विशिष्ट सी (C)-प्रकारको लैक्टिन अभिग्राहकों, जस्तै डीसी-साइन (DC-SIGN)को प्रयोग करते भए एक अन्य मार्गको प्रयोग पनि गरे जा सक्छ.<ref name="Pope_2003">{{cite journal |author=Pope M, Haase A |title=Transmission, acute HIV-1 infection and the quest for strategies to prevent infection |journal=Nat Med |volume=9 |issue=7 |pages=847–52 |year=2003 |pmid=12835704 |doi=10.1038/nm0703-847}}</ref> (डीसी) (DCs) उनी शुरुआती कोशिकाहरुकोशिकाहरू हरुमाहरूमा छन्, जस ले/संग/भन्दा कुनै यौन सञ्चरणको समयमा जीवाणुको सामना हुन्छ. वर्तमानमा यस्तो मानिन्छ कि (डीसी) (DCs) द्वारा जब जीवाणुलाई श्लेष्मकमा जकड लिया जाइन्छ, त उनी टी (T)-कोशिकाहरुमाकोशिकाहरूमा एचआईभि (HIV)को सञ्चरण गरएर एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाछन.<ref name="Pope_2003" /> यस्तो विश्वास हो कि एफईजेड-1 (FEZ-1)को उपस्थिति, जुन प्राकृतिक रूप से तन्त्रिकाकोशिकाहरुतन्त्रिकाकोशिकाहरू (neurons)मा हुन्छ, एचआईभि (HIV) द्वारा कोशिकाको संक्रमणलाई रोकती है। {{cite doi|10.1073/pnas.0900502106}}</ref>
 
==== दोहराव र ट्रांस्क्रिप्शन ====
जीवाण्विक कैप्सिडद्वारा कोशिकामा प्रवेश गराउनको कुनै नै समय बाद, ''रिवर्स ट्रांस्क्रिप्टेस (reverse transcriptase)'' नामक एक किण्वक एकल-रेशे वाला (+)[[राइबोज न्यूक्लिक अम्ल|आरएनए (RNA)]] जीनोमको संबंधित जीवाण्विक प्रोटीनहरुप्रोटीनहरू से मुक्त गर्छ र एक पूरक डीएनए (सीडीएनए) (cDNA) अणुमा यसको प्रतिलिपि बनाइन्छ.<ref name="Zheng">{{cite journal
| author=Zheng, Y. H., Lovsin, N. and Peterlin, B. M. | title=Newly identified host factors modulate HIV replication | journal=Immunol. Lett. | year=2005 | pages=225–34 | volume=97 | issue=2 | pmid=15752562 | doi=10.1016/j.imlet.2004.11.026}}</ref> रिवर्स ट्रांस्क्रिप्शनको प्रक्रियामा त्रुटि उत्पन्न होनेको धेरै अधिक संभावना हुन्छ, र परिणामस्वरूप प्राप्त होने वाला मािवर्तन दबाइहरुकोदबाइहरूको विरुद्ध प्रतिरोध उत्पन्न कर सक्छ या जीवाणुलाई शरीरको प्रतिरक्षा तन्त्र से बच निकलनेको मौका दे सक्छ. रिवर्स ट्रांस्क्रिप्टेसमा राइबोन्युक्लियस गतिविधि, जुन सीडीएनए (cDNA)को संश्लेषणको समयमा जीवाण्विक डीएनए (DNA)को स्तर घटा देती हो, तथा साथ नै डीएनए (DNA)मा निर्भर डीएनए (DNA) बहुलक गतिविधि, जुन ''एंटीसेन्स'' सीडीएनए (antisense cDNA) से एक सेन्स डीएनए (sense DNA)को निर्माण गर्छ, पनि हुन्छ. [http://student.ccbcmd.edu/courses/bio141/lecguide/unit3/viruses/hivlc.html डक्टर कैसरको सूक्ष्मजैविकी गृह पृष्ठ > चतुर्थ. वाईरसेस > एफ अनिमल भाइरस लाईफ साईकल > 3].[http://student.ccbcmd.edu/courses/bio141/lecguide/unit3/viruses/hivlc.html द लाइफ साइकल अफ एचआईभि] बाल्टीमोर काउंटीको सामुदायिक कलेज. अद्यतन: जनवरी 2008</ref> सीडीएनए (cDNA) र यसको पूरक एक साथ मिलएर एक दोहरे-रेशे वाला जीवाण्विक डीएनए (DNA)को निर्माण गर्छन्, जसलाइ यसको बाद कोशिकाको केंद्रमा पठाइयो जाइन्छ. पाहुना कोशिकाको जीनोममा जीवाण्विक डीएनए (DNA)को एकीकरण एक अन्य जीवाण्विक किण्वकद्वारा हुन्छ, जसलाइ ''इंटीग्रेस (integrase)'' भन्दछन्.<ref name="Zheng" />
[[File:Reverse Transcription.png|thumb|right|220px|डबल भूग्रस्त डीएनए (DNA)मा एचआईभि (HIV)को जीनोमको रिवर्स प्रतिलेखन]]
अब यो एकीकृत जीवाण्विक डीएनए (DNA) एचआईभि (HIV) संक्रमणको दीर्घकालिक चरणमा निष्क्रिय पडा रह सक्छ.<ref name="Zheng" /> सक्रिय रूप से जीवाणुलाई उत्पन्न गराउनको लागि विशिष्ट कोशिकीय ट्रांस्क्रिप्शन कारकहरुकोकारकहरूको उपस्थित हुनु आवश्यक हुन्छ, जसमा से सर्वाधिक महत्वपूर्ण एनएफकेबी (NF-''κ'' B) (एनएफ काप्पा बी) (NF kappa B) हो, जसको उच्च-नियमन टी (T)-कोशिकाको सक्रिय भए पछि गरिन्छ.<ref name="Hiscott">{{cite journal
| author=Hiscott J, Kwon H, Genin P. | title=Hostile takeovers: viral appropriation of the NF-kappaB pathway | journal=J Clin Invest. | year=2001 | pages=143–151 | volume=107 | issue=2 | pmid=11160127 | doi=10.1172/JCI11918
| pmc=199181
}}</ref> यसको अर्थ यो हो कि वर्तमानमा जुन कोशिकाहरुकोशिकाहरू संक्रमणको मुकाबला कर रही छन्, उसलाइ एचआईभि (HIV) द्वारा नष्ट किये जाउनको सर्वाधिक संभावना है।
 
जीवाण्विक दोहरावको समयमा, एकीकृत डीएनए (DNA) प्रोभाइरस (provirus) एमआरएनए (mRNA)मा ट्रांस्क्राइब हुन्छ, जसलाइ यसको बाद छोटे-छोटे टुकडहरुमाटुकडहरूमा जोडा जाइन्छ. यिनीहरुयिनीहरू साना टुक्रा केन्द्र से कोशिकाद्रव्यमा भेजे जाछन, जहाँ उसलाइ नियामक प्रोटीन टीएटी (Tat) (जो नए जीवाणुहरुकोजीवाणुहरूको उत्पादनको प्रोत्साहित गर्छ) र आरईवी (Rev)मा अनुवादित गरिन्छ. जब यो नवनिर्मित आरईवी (Rev) प्रोटीन केंद्रमा एकत्रित हो जाइन्छ, त यो जीवाण्विक एमआरएनए (mRNAs) से जुडता हो र टुकडहरुमाटुकडहरूमा न जोडे गए (unspliced) आरएनए (RNAs)को केन्द्र से चले जाउनको अनुमति दिन्छ, जहाँ उनी अन्यथा टुकडहरुमाटुकडहरूमा जोडे जाउन सम्म बने रहन्छन्.<ref name="Pollard">
 
{{cite journal
| author=Pollard, V. W. and Malim, M. H. | title=The HIV-1 Rev protein | journal=Annu. Rev. Microbiol. | year=1998 | pages=491–532 | volume=52 | issue= | pmid=9891806 | doi=10.1146/annurev.micro.52.1.491
 
}}</ref> यस चरण मा, पूर्ण-लंबाई वाला एमआरएनए (mRNA) से संरचनात्मक प्रोटीन जीएजी (Gag) र ईएनवी (Env) उत्पन्न गरिन्छ. पूर्ण-लंबाई वाला आरएनए (RNA) वस्तुतः जीवाणु जीनोम हुन्छ; यो जीएजी (Gag) प्रोटीन से बंधता हो र यसलाइ नए जीवाणु कणहरुमाकणहरूमा राखइन्छ.
 
ऐसा प्रतीत हुन्छ कि एचआईभि-1 (HIV-1) र एचआईभि-2 (HIV-2) आफ्नो आरएनए (RNA)को अलग-अलग ढङ्ग से भरते छन्; एचआईभि-1 (HIV-1) कुनै पनि उपयुक्त आरएनए (RNA) से बंध जाएगा, जबकि एचआईभि-2 (HIV-2) मुख्यतः उनी एमआरएनए (mRNA) से बंधेगा, जसको प्रयोग स्वतः जीएजी (Gag) प्रोटीनको निर्माणको लागि भएको थियो. यसको अर्थ यो पनि हुन सक्छ कि एचआईभि-1 (HIV-1) परिवर्तित हो पानेमा बेहतर ढङ्ग से सक्षम हुन्छ (एचआईभि-1 (HIV-1) सङ्क्रमण एचआईभि-2 (HIV-2)को तुलनामा तेजी से एड्स (AIDS) तिर बढता हो र यो अधिकांश वैश्विक संक्रमणहरुकोसंक्रमणहरूको लागि जिम्मेदार हुन्छ).
 
==== संयोजन व मुक्ति ====
जीवाण्विक चक्रको अंतिम चरण, नए एचआईभि-1 (HIV-1) वायरनों (virons)को संयोजन, पाहुना कोशिकाको प्लाज्मा झिल्लीमा प्रारम्भ हुन्छ. ईएनवी (Env) बहु-प्रोटीन (जीपी160) (gp160) एण्डोप्लास्मिक रेटिक्युलम (endoplasmic reticulum) से भएर गुजरता हो र यसलाइ [[गल्जीकाय|गल्गी]] कम्प्लेक्समा पठाइयो जाइन्छ, जहाँ यसलाइ प्रोटीएसद्वारा चीरकर दुई एचआईभि (HIV) आवरण ग्लाइकोप्रोटीनहरुग्लाइकोप्रोटीनहरू जीपी41 (gp41) र जीपी120 (gp120)मा यसको प्रसंस्करण गरिन्छ. यिनलाइ पाहुना कोशिकाको प्लाज्मा झिल्लीमा पठाइयो जाइन्छ, जहाँ जीपी41 (gp41) जीपी120 (gp120)को संक्रमित कोशिकाको झिल्ली से जोड दिन्छ. जब निर्मित हो रहयोवायरिऔन पाहुना कोशिका उगना प्रारम्भ गर्छ, त जीएजी (पी55) (p55) र जीएजी-पीओल (Gag-Pol) (पी160) (p160) बहु-प्रोटीन पनि एचआईभि (HIV) जीनोमिक आरएनए (RNA)को साथ प्लाज्मा झिल्लीको आंतरिक सतह से जुडे हुन्छन्. परिवर्तन या त निर्मित हो रही कलीमा हुन्छ, या पाहुना कोशिका से उगनेमा अपरिपक्व वायरिऔन में. परिपक्वताको समयमा एचआईभि (HIV) प्रोटीस बहुप्रोटीनहरुलाईबहुप्रोटीनहरूलाई एकल कार्यात्मक एचआईभि (HIV) प्रोटीनहरुप्रोटीनहरूकिण्वकहरुमाकिण्वकहरूमा विखण्डित गर्छन्. यसको बाद विभिन्न संरचनात्मक घटक संयोजित भएर एक वयस्क एचआईभि (HIV) वायरिऔनको रचना गर्छन्.<ref name="Gelderblom">{{cite book
| last = Gelderblom | first = H. R | year = 1997 | title = '''HIV Sequence Compendium''' | chapter = Fine structure of HIV and SIV | chapterurl = http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/1997/partIII/Gelderblom.pdf | editor = Los Alamos National Laboratory (ed.) | edition = | pages = 31–44 | publisher = [[Los Alamos National Laboratory]] | location = [[Los Alamos, New Mexico]] | format = PDF}}</ref> यस विखंडन चरण प्रोटीस निषेधकों द्वारा रोकयोजा सक्छ. यसको बाद परिपक्व जीवाणु अन्य कोशिकाहरुलाईकोशिकाहरूलाई संक्रमित कर पानेमा सक्षम हुन्छ.
 
=== आनुवंशिक परिवर्तिता ===
{{See|Subtypes of HIV}}
[[File:HIV-SIV-phylogenetic-tree.svg|thumb|300px|एसआईवी (SIV) र एचआईभि (HIV)को जातिवृत्तीय वृक्ष.]]
एचआईभि (HIV) अनेक जीवाणुहरुजीवाणुहरू से यस रूपमा भिन्न हो कि यसमा अति-उच्च आनुवांशिक परिवर्तिता हुन्छ. यो विविधता यसको तीव्र दोहराव चक्र, जसमा यो प्रतिदिन 10<sup><sup>9</sup></sup> से 10<sup>10</sup> वायरिऔन उत्पन्न गर्छ,को साथ दोहरावको प्रत्येक चक्रमा लगभग 3 x 10<sup>−5</sup> प्रति न्युक्लिओटाइड आधारको उच्च परिवर्तन दर र रिवर्स ट्रांस्क्रिप्टेसको पुनर्संयोजनात्मक गुणोंको परिणामस्वरूप प्राप्त हुन्छ.<ref name="RobertsonDL">{{cite journal | author=Robertson DL, Hahn BH, Sharp PM. | title=Recombination in AIDS viruses | journal=J Mol Evol. | year=1995 | pages=249–59 | volume=40 | issue=3 | pmid=7723052 | doi=10.1007/BF00163230}}</ref><ref name="Rambaut_2004">{{cite journal | title=The causes and consequences of HIV evolution | last=Rambaut | first=A et al | journal=Nature Reviews Genetics | volume=5 | year=2004 | month=January | doi=10.1038/nrg1246 | pmid=14708016 | url=http://tree.bio.ed.ac.uk/downloadPaper.php?id=242 | issue=52-61 | last2=Posada | first2=D | last3=Crandall | first3=KA | last4=Holmes | first4=EC | pages=52–61}}</ref>
 
इस जटिल परिदृश्यको परिणामस्वरूप एक एक्लै संक्रमित विरामीमा एक नै दिनमा एचआईभि (HIV)को अनेक संस्करण निर्मित हो जाछन.<ref name="RobertsonDL" /> यो विविधता तब र अधिक बढ जान्छ, जब कुनै कोशिकालाई एक नै समयमा एचआईभि (HIV)को दुई या दुई भन्दा अधिक भिन्न खिंचावों द्वारा एक साथ संक्रमित गरिन्छ. जब समकालिक सङ्क्रमण हुन्छ, त यसको फलस्वरूप उत्पन्न होने वाला वायरिऔनको जीनोममा दुई भिन्न खिंचावों से प्राप्त आरएनए (RNA) से मिलएर बनयोहुन सक्छ. अब यो संकर वायरिऔन एक नयाँ कोशिकालाई संक्रमित गर्छ, जहाँ यो दोहराव से गुजरता है। जब यस्तो हुन्छ, त रिवर्स ट्रांस्क्रिप्टेस, दुई भिन्न आरएनए (RNA) सांचोंको बीचमा कूदते भए, एक नव-संश्लेषित रेट्रोवायरल डीएनए (DNA) अनुक्रम उत्पन्न करेगा, जुन दुई अभिभावक जीनोमोंको बीचको एक पुनर्संयोजन हुन्छ.<ref name="RobertsonDL" /> यो पुनर्संयोजन तब सबै ले/संग/भन्दा स्वाभाविक हुन्छ, जब यो उप-प्रकारोंको बीच हो रहयोहो.<ref name="RobertsonDL" />
 
अनेक खिंचावहरुमाखिंचावहरूमा निकट-संबंध राखउन वाला सीमियन इम्युनोडेफिशियन्सी भाइरस (simian immunodeficiency virus) (एसआईवी) (SIV) उत्पन्न भयो हो, जसलाइ प्राकृतिक पाहुना प्रजातिहरुकोप्रजातिहरूको आधारमा वर्गीकृत गरिन्छ. यस्तो मानिन्छ कि अफ्रीकी हरे बंदर ((एसआईवीएजीएम) (SIVagm)) र सूटी मैंगेबीको ((एसआईवीएसएमएम) (SIVsmm) )को (एसआईवी) (SIV) खिंचावोंको विकासको उनिको पाहुनाहरुकोपाहुनाहरूको साथ एक लामो विकासपरक इतिहास रहयोहै। यिनी पाहुनाहरुपाहुनाहरू से यस जीवाणुको उपस्थितिको अनुकूलोत गर्‍यो है,<ref name="pmid19661993">{{Cite pmid|19661993}}</ref> जुन कि पाहुनाको रक्तमा उच्च स्तरहरुमास्तरहरूमा उपस्थित हुन्छ, तर केवल हल्की प्रतिरोध प्रतिक्रिया उत्पन्न गर्छ, {{cite journal |author=Holzammer S, Holznagel E, Kaul A, Kurth R, Norley S |title=High virus loads in naturally and experimentally SIVagm-infected African green monkeys |journal=Virology |volume=283 |issue=2 |pages=324–31 |year=2001 |pmid=11336557 |doi=10.1006/viro.2001.0870}}</ref> बंदरों जस्तै एड्स (AIDS)को विकासको कारण हैन बनता, कुर्थ, आर. र नोर्ली, एस. (1996) एसआईवी (SIV)को प्राकृतिक पोषद वाँदर एड्स किन हैन विकसित गरछन?, ''जे. एनआईएच (NIH) रेस (Res)'' . '''8''' , 33-37.</ref> र मनुष्यहरुमामनुष्यहरूमा एचआईभि (HIV) संक्रमणको विशिष्ट पुनर्संयोजन र गहन परिवर्तन से हैन गुजरता. {{cite journal |author=Baier M, Dittmar MT, Cichutek K, Kurth R |title=Development of vivo of genetic variability of simian immunodeficiency virus |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=88 |issue=18 |pages=8126–30 |year=1991 |pmid=1896460 |doi=10.1073/pnas.88.18.8126 |pmc=52459}}</ref>
 
यसको विपरीत, जब यिनीहरुयिनीहरू खिंचाव उनी प्रजातिहरुलाईप्रजातिहरूलाई संक्रमित गर्छन्, जुन एसआईवी (SIV)को प्रति अनुकूलित छैनन् (ह्रीसस (rhesus) या साइनोमोलोगस मकैक (cynomologus macaques) जस्तै “विषम” मेजबान), त यिनी पशुहरुमापशुहरूमा एड्स (AIDS) विकसित हो जाइन्छ र यो जीवाणु आनुवांशिक विविधता उत्पन्न गर्छ, जुन कि मानव एचआईभि (HIV) संक्रमणको समान हुन्छ. {{cite journal |author=Daniel MD, King NW, Letvin NL, Hunt RD, Sehgal PK, Desrosiers RC |title=A new type D retrovirus isolated from macaques with an immunodeficiency syndrome |journal=Science |volume=223 |issue=4636 |pages=602–5 |year=1984 |pmid=6695172 |doi=10.1126/science.6695172}}</ref> चिंपांजी एसआईवी (Chimpanzee SIV) (एसआईवीसीपीजेड) (SIVcpz), एचआईभि-1 (HIV-1)को निकटतम आनुवांशिक संबंधीसम्बन्धि, आफ्नो प्राकृतिक पाहुनामा बढी भयो मृत्यु-दर र एड्स (AIDS) जस्तै लक्षणहरुलक्षणहरू से जुडा हुन्छ.<ref name="pmid19626114">{{Cite pmid|19626114}}</ref> यस्तो प्रतीत हुन्छ कि एसआईवीसीपीजेड (SIVcpz) र एचआईभि-1 (HIV-1) दुवै नै चिंपांजिहरुचिंपांजिहरूमनुष्हरुकोमनुष्हरूको जनसंख्यामा अपेक्षाकृत हालिया समयमा सञ्चरित भए हुन्। इसलिये उनिको पाहुना अझै सम्म यस जीवाणुको प्रति अनुकूलित हैन हो सके छन्.<ref name="pmid19661993" /> दुवै जीवाणुहरुलेजीवाणुहरूले अधिकांश एसआईवी (SIV)मा उपस्थित एनईएफ (Nef) जीनको एक कार्य पनि गंवा दिया है; यस कार्यको बिना, टी (T) कोशिका अवक्षयको संभावना बढ जान्छ, जस ले/संग/भन्दा प्रतिरक्षामा कमी (immunodeficiency) उत्पन्न हुन्छ.<ref name="pmid19626114" />
 
आवरण ''(ईएनवी) (env)'' क्षेत्रमा अन्तरोंको आधारमा एचआईभि-1 (HIV-1)को तीन समूहोंको पहिचान गरे गई है: एम (M), एन (N) व ओ (O).<ref name="Thomson">
 
}}</ref> समूह एम (M) सर्वाधिक प्रचलित हो र यसलाइ पुरा जीनोमको आधारमा आठ उप-प्रकारों (या क्लेड)मा बांटा गयो हो, जुन कि भौगोलोक रूप से भिन्न हुन्छन्.<ref name="Carr">{{cite book
| last = Carr | first = J. K. | coauthors = Foley, B. T., Leitner, T., Salminen, M., Korber, B. and McCutchan, F. | year = 1998 | title = '''HIV Sequence Compendium''' | chapter = Reference Sequences Representing the Principal Genetic Diversity of HIV-1 in the Pandemic | chapterurl = http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/1998/III/Carr.pdf | editor = Los Alamos National Laboratory (ed.) | edition = | pages = 10–19 | publisher = [[Los Alamos National Laboratory]] | location = [[Los Alamos, New Mexico]] | format=PDF}}</ref> यिनीहरुमायिनीहरूमा उप-प्रकार बी (B) (उत्तरी अमरीका र यूरोपमा पाइन्छ), ए (A) र डी (D) (मुख्यतः अफ्रीकामा पाए जाछन), र सी (C) (मुख्यतः अफ्रीका र एशियामा पाइन्छ) सर्वाधिक प्रचलित छन्; यिनीहरुयिनीहरू उप-प्रकार बहु-आनुवांशिक वृक्षमा शाखाहरुकोशाखाहरूको निर्माण गर्छन्, जुन कि एचआईभि-1 (HIV-1)को एम (M) समूहको वंशको प्रतिनिधित्व गर्छं. भिन्न उप-प्रकारोंको साथ सह-संक्रमणको कारण मािवाही रिकम्बिनेन्ट रूप (circulating recombinant forms) (सीआरएफ) (CRFs) उत्पन्न हुन्छन्. वर्ष 2000, जब उप-प्रकारोंको वैश्विक प्रचलनको अंतिम विश्लेषण भएको थियो,मा वैश्विक स्तरमा 47.2% सङ्क्रमण उप-प्रकार सी (C), 26.7% उप-प्रकार ए/सीआरएफ02_एजी (A/CRF02_AG), 12.3% उप-प्रकार बी (B) , 5.3% उप-प्रकार डी (D), 3.2% सीआरएफ_एई (CRF_AE), र शेष 5.3% अन्य उप-प्रकारों तथा सीआरएफ (CRFs) से मिलएर बने थे.<ref name="Osmanov">
 
{{cite journal
| author=Osmanov S, Pattou C, Walker N, Schwardlander B, Esparza J; WHO-UNAIDS Network for HIV Isolation and Characterization. | title=Estimated global distribution and regional spread of HIV-1 genetic subtypes in the year 2000 | journal=Acquir. Immune. Defic. Syndr. | year=2002 | pages=184–190 | volume=29 | issue=2 | pmid=11832690
 
}}</ref> अधिकांश एचआईभि-1 (HIV-1) अनुसंधान उप-प्रकार बी (B)मा केंद्रित हुन्छ; कुनै पर्‍योगशालाहरुपर्‍योगशालाहरू अन्य उप-प्रकारोंमा ध्यान केंद्रित गर्छं.<ref name="Perrin">
 
{{cite journal
| author=Kumaranayake, L. and Watts, C. | title=Resource allocation and priority setting of HIV/AIDS interventions: addressing the generalized epidemic in sub-Saharan Africa | journal=J. Int. Dev. | year=2001 | pages=451–466 | volume=13 | issue=4 | doi = 10.1002/jid.797
 
}}</ref> उदाहरणको लागि, अफ्रीकाको यौन-रूप से सक्रिय शहरी जनसंख्या हरुमाहरूमा 1% भन्दा पनि कमको जांचको गई हो र ग्रामीण जनसंख्यामा त यो अनुपात र पनि कम है।<ref name="Kumaranayake" /> यसको अतिरिक्त, शहरी स्वास्थ्य सु्विधाहरुकोसु्विधाहरूको लाभले रहीं केवल 0.5% [[गर्भावस्था|गर्भवती महिलाओं]]को नै परामर्श दिइएको हो, उनिको परीक्षण गर््यो हो या उसलाइ उनिको परीक्षणहरुकोपरीक्षणहरूको परिणाम प्राप्त भए छन्.<ref name="Kumaranayake" /> पुनः ग्रामीण स्वास्थ्य सुविधाहरुमासुविधाहरूमा यो अनुपात र पनि कम है।<ref name="Kumaranayake" /> अतः किन भनें दाता आफ्नो संक्रमणको प्रति अनभिज्ञ हुन सक्छन्, अतः चिकित्सीय अनुसंधानमा प्रयुक्त दाताको रक्त या रक्त उत्पादनहरुकोउत्पादनहरूको एचआईभि (HIV) जांच नियमित रूप से गरिन्छ.<ref name="Kleinman">{{cite web
| author=Kleinman, S. | publisher=Uptodate
| month=September | year=2004
}}</ref>
 
एचआईभि-1 (HIV-1) परीक्षणमा एक किण्वक-संबंधीसम्बन्धि इम्युनोसर्बेन्ट परीक्षण (enzyme-linked immunosorbent assay) (एलिसा) (ELISA)को साथ एक प्रारम्भिक जांचको द्वारा एचआईभि-1 (HIV-1)को एंटिबडीको चिन्हारी गरिन्छ. प्रारम्भिक एलिसा (ELISA) से प्राप्त गैर-प्रतिक्रियात्मक परिणामको नमूनहरुलाइनमूनहरूलाइ तब सम्म एचआईभि-निगेटिव (HIV-Negative) मानिन्छ, जब सम्म कि कुनै संक्रमित साथीको साथ या अज्ञात एचआईभि (HIV) अवस्था वाला साथीको साथ कोई नया संपर्क न भयो हो. प्रतिक्रियात्मक एलिसा (ELISA) वाला नमूनहरुकोनमूनहरूको प्रतिलिपिमा पुनर्परीक्षण गरिन्छ.<ref name="CDC2001">
 
{{cite journal
| author=Centers for Disease Control and Prevention. | title=Revised guidelines for HIV counseling, testing, and referral | journal=MMWR Recomm Rep. | year=2001 | pages=1–57 | volume=50 | issue=RR-19 | pmid=11718472
 
}}</ref> यदि कुनै पनि प्रतिलिपि परीक्षणको परिणाम प्रतिक्रियात्मक हो, त नमूनेको दोहरावपूर्ण रूप से प्रतिक्रियात्मक भनिन्छ र एक अधिक विशिष्ट सहायक परीक्षण (उदा. वेस्टर्न ब्लट (Western blot) या कम प्रचलित रूप से, एक इन्म्युनोफ्लोरासेंस परीक्षण (immunofluorescence assay) (आईएफए) (IFA))को साथ पुष्टि परीक्षण गरिन्छ. केवल उन्हीं नमूनहरुलाइनमूनहरूलाइ एचआईभि-पजिटिव (HIV-Positive) र एचआईभि (HIV) संक्रमणको सूचक मानिन्छ, जुन दोहरावपूर्ण रूप से एलिसा (ELISA)को द्वारा प्रतिक्रियात्मक र आईएफए (IFA) द्वारा सकारात्मक या वेस्टर्न ब्लट (Western blot) द्वारा प्रतिक्रियात्मक हुन् . जुन नमूने दोहरावपूर्ण रूप से एलिसा (ELISA)-प्रतिक्रियात्मक हुन् , उनी कहिले काँही एक अनिश्चित वेस्टर्न ब्लट (Western blot) परिणाम प्रदान गर्छन्, जुन कि कुनै संक्रमित व्यक्तिमा एचआईभि (HIV)को प्रति एक अपूर्ण एंटीबडी प्रतिक्रिया, या कुनै असंक्रमित व्यक्तिमा गैर-विशिष्ट प्रतिक्रियाहरुप्रतिक्रियाहरू हुन सक्छं.<ref name="celum">
 
{{cite journal
}}</ref>
 
हुनत यिनी अस्पष्ट मामलहरुमामामलहरूमा संक्रमणको पुष्टि गराउनको लागि आईएफए (IFA)को प्रयोग गरे जा सक्छ, तर यस माीक्षणको प्रयोग व्यापक तरिकामा हैन गरे जाता. सामान्यतः एक महिना भन्दा अधिक समय बाद एक र नमूना लिया जान चाहिये र अनिर्धारित वेस्टर्न ब्लट (Western blot) परिणामहरुपरिणामहरू वाला व्यक्तिहरुकोव्यक्तिहरूको पुनर्परीक्षण गरे जान चाहिए. हुनत यो साधारण तरिकामा धेरै कम उपलब्ध हो, तर न्युक्लिक अम्ल (nucleic acid) परीक्षण (उदा., जीवाण्विक आरएनए (RNA) या प्रो-जीवाण्विक डीएनए (DNA) विस्तारण विधि) पनि कुनै विशिष्ट मामलहरुमामामलहरूमा निदानमा सहायक हुन सक्छ.<ref name="CDC2001" /> यसको अतिरिक्त, नमूनोंको निम्न गुणवत्ताको कारण कुनै जांचे गये नमूने पनि अनिर्णायक परिणाम प्रदान कर सकते छन्. यस्तो स्थितिहरुस्थितिहरू मा, एक दोस्रो नमूना एकत्रित गरिन्छ र एचआईभि (HIV) संक्रमणको लागि उनको परीक्षण गरिन्छ.
 
आधुनिक एचआईभि (HIV) अत्यधिक अचूक छन्. यस्तो अनुमान हो कि सामान्य अमरीकी जनसंख्यामा दो-चरणों वाला परीक्षण प्रोटोकलमा गलत-ढङ्ग से पजिटिव परिणाम मिलउनको संभावना लगभग 0.0004% से 0.0007% हुन्छ. {{cite journal |author=Chou R, Huffman LH, Fu R, Smits AK, Korthuis PT |title=Screening for HIV: a review of the evidence for the U.S. Preventive Services Task Force |journal=Ann. Intern. Med. |volume=143 |issue=1 |pages=55–73 |year=2005 |month=July |pmid=15998755 |doi= |url=http://www.annals.org/cgi/content/full/143/1/55}}</ref> {{cite journal|author=Kleinman S, Busch MP, Hall L, ''et al.'' for the Retrovirus Epidemiology Donor Study|title=False-positive HIV-1 test results in a low-risk screening setting of voluntary blood donation|journal=JAMA|year=1998|volume=280|pages=1080–1085|doi=10.1001/jama.280.12.1080|pmid=9757856|issue=12}}</ref> {{cite journal|author=Wood RW, Dunphy C, Okita K, Swenson P|journal=Arch Intern Med|year=2003|volume=163|pages=1857–1859|doi=10.1001/archinte.163.15.1857|title=Two "HIV-Infected" Persons Not Really Infected|pmid=12912724|issue=15}}</ref> {{cite journal|author=Padeh YC, Rubinstein A, Shliozberg J|title=Common variable immunodeficiency and testing for HIV-1|journal=N Engl J Med|year=2005|volume=353|pages=1074–1075|doi=10.1056/NEJMc051339|pmid=16148302|issue=10}}</ref>
[[File:Abacavir (Ziagen) 300mg.jpg|right|thumb|अबाकावीर - एक न्Post processing should be at the endयूक्Post processing should be at the endलियोसाइड रिवर्स ट्रांसक्रिपटेस अवरोधक (NARTIs or NRTIs)]]
 
वर्तमानमा एचआईभि (HIV) या एड्स (AIDS)को लागि कोई टीका या उपचार सार्वजनिक रूप से उपलब्ध छैन. {{cite web|author=Los Alamos National Laboratory • Established 1943 |url=http://www.lanl.gov/discover/curing_aids |title=Fighting the world’s most dangerous disease::Los Alamos Lab |publisher=Lanl.gov |date= |accessdate=2010-07-28}}</ref> {{cite journal|author=Robb ML|title=Failure of the Merck HIV vaccine: an uncertain step forward|journal=Lancet|volume=372|issue=9653|pages=1857–1858|doi=10.1016/S0140-6736(08)61593-7|year=2008}}</ref> हुनत, पछिल्लो दुई असफल उम्मेदवार सुइहरुकोसुइहरूको संयोजन से बने एक सुइहरुकोसुइहरूको बारेमा सितंबर 2009मा यो जानकारी मिली थी कि थाइल्याण्डमा किये गये एक परीक्षणमा यसको प्रयोगको कारण संक्रमणहरुमासंक्रमणहरूमा 30%को कमी आई थी. {{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/8272113.stm | work=BBC News | title=HIV vaccine 'reduces infection' | date=September 24, 2009 | accessdate=March 30, 2010}}</ref> यस्तो मानिन्छ कि यसको अतिरिक्त उजागर होनेको तुरंत बाद किये जाउन वाला एंटीरेट्रोवायरल उपचार, जसलाइ पोस्ट-एक्सपोजर प्रोफिलेक्सिस (post-exposure prophylaxis) भन्दछन्,को एक कोर्स यदि यथाशीघ्र प्रारम्भ गर्‍यो जाए, त यो संक्रमणको जोखिमको कम गर्छ.<ref name="Fan">{{cite book
| author = | year = 2005 | title = '''AIDS : science and society''' | chapter = | chapterurl = | editor = Fan, H., Conner, R. F. and Villarreal, L. P. eds | edition = 4th | pages = | publisher = Jones and Bartlett Publishers | location = [[Boston|Boston, MA]] | isbn = 0-7637-0086-X}}</ref> जुलाई 2010 मा, यो दे खा्यो कि टेनोफोविर (tenofovir), एक रिवर्स ट्रांस्क्रिप्टेस निषेधक (reverse transcriptase inhibitor) युक्त एक योनिक जेल (vaginal gel)ले दक्षिण अफ्रीकामा किये गये एक परीक्षणमा एचआईभि (HIV) संक्रमणको दरहरुलाइदरहरूलाइ 39 प्रतिशत सम्म घटा दिया.<ref name="Karim">{{cite journal | author=Karim, Q. A., Karim, S. S. A., Frolich, J. A., Grobler, A. C., Baxter, C., Mansoor, L. E., Kharsany, A. B. M., Sibeko, S., Mlisana, K. P., Omar, Z., Gengiah, T. N., Maarschalk, S., Arulappan, N., Mlotshwa, M., Morris, L., and Taylor, D. | title=Effectiveness and Safety of Tenofovir Gel, an Antiretroviral Microbicide, for the Prevention of HIV Infection in Women | journal=Science | date=19 July 2010| doi=10.1126/science.1193748}}</ref>
 
हुनत, सुइहरुसुइहरू तथा/या पोस्ट-एक्सपोजर प्रोफिलेक्सिसद्वारा प्रदान गरिने अपूर्ण सुरक्षाको कारण, आगामी कुनै समय सम्म विषाणुको संपर्क से बचाव नै सङ्क्रमण से बचनेको एकमात्र उपाय हुनु अपेक्षित है। एचआईभि (HIV) संक्रमणको वर्तमान उपचार उच्च रूप से सक्रिय एंटीरेट्रोवायरल उपचार (highly active antiretroviral therapy), या हार्ट (HAART) से मिलएर बनयोहुन्छ.<ref name="DhhsHivTreatment">{{cite web | author=[[Department of Health and Human Services]] | publisher= | month=January | year=2005 | url=http://www.hab.hrsa.gov/tools/HIVpocketguide05/PktGARTtables.htm | title=A Pocket Guide to Adult HIV/AIDS Treatment January 2005 edition | accessdate=2006-01-17}}</ref> 1996 मा, जब प्रोटीएस निषेधक-आधारित हार्ट (HAART) पहिलो पल्ट प्रस्तुत भएको थियो, त्यतिखेर से यो अनेक एचआईभि (HIV)-संक्रमित मान्छेहरुकोमान्छेहरूको लागि अत्यधिक लाभदायक रहयोहै।<ref name="Pallelal">{{ cite journal | author=Palella, F. J., Delaney, K. M., Moorman, A. C., Loveless, M. O., Fuhrer, J., Satten, G. A., Aschman, D. J. and Holmberg, S. D. | title=Declining morbidity and mortality among patients with advanced human immunodeficiency virus infection | journal=N. Engl. J. Med. | year=1998 | pages=853–860 | volume=338 | issue=13 | pmid=9516219 | doi=10.1056/NEJM199803263381301}}</ref>
वर्तमान हार्ट (HAART) विकल्प संयोजन (या “ककटेल”) हुन्छन्, जसमा एंटीरेट्रोवायरल एजेन्टहरुकोएजेन्टहरूको कम से कम दुई प्रकारों, या “श्रेणिहरु”“श्रेणिहरू”, से ली गई कम से कम तीन दबाइहरुदबाइहरू हुन्छं. विशिष्ट रूप से, यिनीहरुयिनीहरू श्रेणियां दुई न्युक्लियोसाइड एनालग रिवर्स ट्रांस्क्रिप्टेस इन्हीबिटर्स (nucleoside analogue reverse transcriptase inhibitors) (नार्टी (NARTIs) या एनआरटी (NRTIs)) तथा एक प्रोटीस इन्हीबिटर (protease inhibitor) अथवा एक गैर-न्युक्लियोसाइड रिवर्स ट्रांस्क्रिप्टेस इन्हीबिटर (non-nucleoside reverse transcriptase inhibitor) (एनएनआरटीआई) (NNRTI) हुन्छं.
 
दबाइहरुकोदबाइहरूको नयाँ श्रेणियां, जस्तै प्रवेश निषेधक (entry inhibitors) उनी विरामीहरुकोविरामीहरूको लागि उपचारको विकल्प प्रदान गर्छं, जुन साधारण उपचारैको प्रति पहिले प्रतिरोध-क्षम हो चुके विषाणुओंको कारण संक्रमित भए हुन् , हुनत उनी व्यापक रूप से उपलब्ध तथा सीमित-संसाधनहरुसंसाधनहरू वाली स्थापनामा विशिष्ट रूप से अभिगम्य छैनन्.
चूंकि बच्चों, विशिष्टतः नवजात शिशुओं,मा एड्स (AIDS)को विकास वयस्कहरुकोवयस्कहरूको तुलना अधिक तीव्र र कम पूर्वानुमेय हुन्छ, अतः वयस्कहरुकोवयस्कहरूको तुलनामा बच्चहरुमाबच्चहरूमा अधिक आक्रामक उपचारको अनुशंसाको गई है।<ref name="2005dhhsHivChildren">{{cite web | author=[[Department of Health and Human Services]] Working Group on Antiretroviral Therapy and Medical Management of HIV-Infected Children | publisher= | date=November 3, 2005 | url=http://www.aidsinfo.nih.gov/ContentFiles/PediatricGuidelines_PDA.pdf | title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in Pediatric HIV Infection | format= PDF | accessdate=2006-01-17}}</ref> जस विकसित देशहरुमादेशहरूमा हार्ट (HAART) उपलब्ध हो, वहां चिकित्सक आफ्नो विरामीहरुकोविरामीहरूको पूर्णता से विश्लेषण गर्छन्: उनिको जीवाण्विक भार का, कितनी गति से सीडी4 (CD4) घटता हो र विरामी इच्छुक हो या हैन, यिनी बातहरुकोबातहरूको मापन गर्छन्. यसको बाद उनी यस कुराको निर्णय लिछन कि उपचार कब शुरु गराउनको अनुशंसा करनी है।<ref name="2005DhhsHivTreatment">{{cite web | author=[[Department of Health and Human Services]] Panel on Clinical Practices for Treatment of HIV Infection | publisher= | date=October 6, 2005 | url=http://aidsinfo.nih.gov/ContentFiles/AdultandAdolescentGL.pdf | title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in HIV-1-Infected Adults and Adolescents | format= PDF | accessdate=2006-01-17}}</ref>
 
हार्ट (HAART) न त विरामीको उपचार गर्छ र न त एक समान रूप से सबै लक्षणहरुलाईलक्षणहरूलाई हटाउइन्छ; यदि उपचारको रोक दिया जाए, त एचआईभि-1 (HIV-1)को उच्च स्तर, जुन अक्सर हार्ट (HAART)को प्रति प्रतिरोधी हुन्छन्, लौट आउछन्.<ref name="martinez">{{ cite journal | author=Martinez-Picado, J., DePasquale, M. P., Kartsonis, N., Hanna, G. J., Wong, J., Finzi, D., Rosenberg, E., Gunthard, H.F., Sutton, L., Savara, A., Petropoulos, C. J., Hellmann, N., Walker, B. D., Richman, D. D., Siliciano, R. and D'Aquila, R. T. | title=Antiretroviral resistance during successful therapy of human immunodeficiency virus type 1 infection | journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U. S. A. | year=2000 | pages=10948–10953 | volume=97 | issue=20 | pmid=11005867 | doi=10.1073/pnas.97.20.10948 | pmc=27129}}</ref><ref name="Dybul">{{ cite journal | author=Dybul, M., Fauci, A. S., Bartlett, J. G., Kaplan, J. E., Pau, A. K.; Panel on Clinical Practices for Treatment of HIV. | title=Guidelines for using antiretroviral agents among HIV-infected adults and adolescents | journal=Ann. Intern. Med. | year=2002 | pages=381–433 | volume=137 | issue=5 Pt 2 | pmid=12617573}}</ref> यसको अतिरिक्त हार्ट (HAART)को प्रयोग गरएर एचआईभि (HIV) संक्रमणलाई हटाउउनको लागि पुरा जीवन-काल भन्दा अधिक समय लगेगा.<ref name="blankson">{{ cite journal | author=Blankson, J. N., Persaud, D., Siliciano, R. F. | title=The challenge of viral reservoirs in HIV-1 infection |journal=Annu. Rev. Med. | year=2002 | pages=557–593 | volume=53 | issue= | pmid=11818490 | doi=10.1146/annurev.med.53.082901.104024}}</ref> यसको बावजूद, अनेक एचआईभि (HIV)-संक्रमित व्यक्तिहरुलेव्यक्तिहरूले आफ्नो सामान्य स्वास्थ्य र जीवनको गुणवत्तामा उल्लेखनीय सुधारको अनुभव गरे हो, जसको कारण विकसित विश्वमा एचआईभि (HIV) से जुडी रुग्णता र मृत्यु दरमा ठूलो गिरावट आई है।<ref name="Pallelal">{{
 
cite journal
| doi=10.1016/S0140-6736(03)14229-8
 
}}</ref> एक अध्ययनले सुझाव दिया कि यदि उपचार त्यतिखेर से शुरु गर्‍यो जाए, जब सीडी4 (CD4)को संख्या 350/µL हो, त एक एचआईभि (HIV) संक्रमित व्यक्तिको औसत संभावित जीवन-काल संक्रमणको समय देखि लिएर 32 वर्षहरुकोवर्षहरूको हुन्छ.<ref name="schack">अ कम्प्यूटर बेस्ड स्टडी यिनी 2006, फोलोइंग द 2004 यूनाइटेड स्टेट्स ट्रीटमेंट गाईडलाइंस:{{
 
cite journal
}}</ref>
 
यह दे खा्यो हो कि हार्ट (HAART)को अनुपस्थिति मा, एचआईभि (HIV) संक्रमणको एड्स (AIDS)मा विकसित होनेको मध्यमान नौ से दस वर्षोंको बीच हुन्छ, जबकि एड्स (AIDS)को विकास हो जाए पछि उत्तरजीविताको मध्यमान केवल 9.2 महिना हुन्छ.<ref name="Morgan2" /> हुनत, कहिले काँही हार्ट (HAART) इष्टतम परिणामहरुपरिणामहरू से धेरै कम परिणाम प्राप्त गर्छ, कुनै स्थितियहरुमास्थितियहरूमा यो विरामीहरुकोविरामीहरूको संख्याको पचास प्रतिशत भन्दा पनि कममा प्रभावी रहयोहै। यस्तो अनेक कारणहरुकारणहरू से हो, जस्तै औषधिको प्रति असहनशीलता/दुष्प्रभाव, पूर्वमा अप्रभावी रहयोएंटीरेट्रोवायरल उपचार र एचआईभि (HIV)को कुनै दवा-प्रतिरोधी खिंचावको द्वारा भयो सङ्क्रमण. हुनत, एंटीरेट्रोवायरल उपचारको गैर-अवलम्बन व गैर-सातत्य नै अधिकांश व्यक्तिहरुमाव्यक्तिहरूमा हार्ट (HAART)को लाभोंको प्राप्तिमा विफलताको प्रमुख कारण हो.<ref name="becker">{{
 
cite journal
}}</ref>
 
हार्ट (HAART)को गैर-अवलम्बन व गैर-सातत्यको कारण भिन्न-भिन्न तथा अतिव्यापी छन्. मुख्य मनोवैज्ञानिक कारण, जस्तै चिकित्सा देखभाल सम्म राम्रो अभिगमन न होना, अपर्याप्त सामाजिक समर्थन, मनोविकारी रोग र नशालु दबाइहरुकोदबाइहरूको लत मिलएर गैर-अवलम्बनमा योगदान गर्छन्. यिनी हार्ट (HAART) परहेजहरुकोपरहेजहरूको जटिलता, चाहे गोलिहरुकोगोलिहरूको संख्याको कारण हो, खुराकको आवृत्तिको कारण हो, भोजनमा प्रतिबंधोंको कारण हो या दुष्प्रभावों सहित इरादतन गैर-अवलम्बनको निर्माण गराउन वाला अन्य मुद्दोंको कारण हो, पनि यस समस्यामा योगदान गर्छ.<ref name="Nieuwkerk">{{
 
cite journal
| author=Heath, K. V., Singer, J., O'Shaughnessy, M. V., Montaner, J. S. and Hogg, R. S. | title=Intentional Nonadherence Due to Adverse Symptoms Associated With Antiretroviral Therapy | journal=J. Acquir. Immune Defic. Syndr. | year=2002 | pages=211–217 | volume=31 | issue=2 | pmid=12394800
 
}}</ref> दुष्प्रभावहरुमादुष्प्रभावहरूमा लाइपोडिस्ट्रफी (lipodystrophy), डिस्लिपिडेमिया (dyslipidemia), इंसुलिन प्रतिरोध, हृदयवाहिनी से जुडे जोखिमहरुमाजोखिमहरूमा वृद्धि र जन्म-दोष शामिल छन्.<ref name="Montessori">{{
 
cite journal |
| issue=6
 
}}</ref> जस देशहरुमादेशहरूमा सीडी4 (CD4) संख्या उपलब्ध न हो, वहां डबल्यूएचओ (WHO) चरण III या IV बीमारी<ref name="WHO">{{cite web
| author=World Health Organisation
| title=WHO case definitions of HIV for surveillance and revised clinical staging and immunological classification
| url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/WHO%20HIV%20Staging.pdf
| accessdate=2006-12-27
|format=PDF}}</ref> वाला विरामीहरुकोविरामीहरूको उपचार गरे जान चाहिये.
 
एंटी-रेट्रोवायरल दबाइहरुदबाइहरू महंगी हुन्छं र विश्वको अधिकांश संक्रमित व्यक्तिहरुकोव्यक्तिहरूको नजिकैनजीकै एचआईभि (HIV) र एड्स (AIDS)को चिकित्सा र उपचार सम्म अभिगमन उपलब्ध छैन.<ref name="Ferrantelli">{{
cite journal
|author=Ferrantelli F, Cafaro A, Ensoli B |title=Nonstructural HIV proteins as targets for prophylactic or therapeutic vaccines |journal=Curr. Opin. Biotechnol. |volume=15 |issue=6 |pages=543–56 |year=2004 |month=December
|pmid=15560981 |doi=10.1016/j.copbio.2004.10.008
}}</ref> वर्तमान उपचारैमा सुधारको लागि किये जा रहे अनुसंधानों मा, वर्तमान दबाइहरुकोदबाइहरूको दुष्प्रभावहरुलाइदुष्प्रभावहरूलाइ कम गरन, अवलम्बनको बढानेको लागि दबाइको परहेजहरुलाईपरहेजहरूलाई र सरल बनान र दबाइको प्रतिरोधको प्रवन्धन गराउनको लागि परहेजहरुकोपरहेजहरूको सर्वश्रेष्ठ क्रमको निर्धारण गरन शामिल है। दुर्भाग्य से, यस्तो मानिन्छ कि केवल कोई टीका नै यस महामारीको रोक पानेमा सक्षम हुन सक्छ. यस्तो इसलिये हो किन भनें सुइहरुकोसुइहरूको लागत कम होगी र यस प्रकार यो विकासशील देशहरुकोदेशहरूको लागि पनि वहनीय हुनेछ, र यसमा दैनिक उपचारको आवश्यकता हैन होगी.<ref name="Ferrantelli" /> हुनत, 20 वर्षोंको अनुसंधान पछि भी, एचआईभि (HIV-1) सुइहरुकोसुइहरूको लागि एक कठिन लक्ष्य बनयोभयो है।<ref name="Ferrantelli" />
 
=== विकसित हो रहे उपचार ===
 
2008को मीडिया रिपोर्टों र 2009मा ''न्यू इङ्गल्याण्ड जर्नल अफ मेडिसिन (New England Journal of Medicine)'' ले बर्लिनको एक चिकित्सक, गेरो हटर (Gero Hütter)को एक एचआईभि (HIV)-पजिटिव विरामीको उपाख्यानात्मक मामलेको वर्णन गर्‍यो. विरामी, जसलाइ एक्युट माइलोजीनस ल्युकेमिया (acute myelogenous leukemia) (एएमएल) (AML) र एचआईभि (HIV) सङ्क्रमण दुवै था, एएमएल (AML)को लागि किये गये उनको अस्थि-मज्जा प्रतिरोपण पछि कुनै मान्छेहरुलेमान्छेहरूले उसलाइ “कार्यात्मक रूप से उपचारित” करार दिया. अस्थि-मज्जा दाताको चुनाव एक सीसीआर5(CCR5)-Δ32 परिवर्तन (जो “एचआईभि (HIV)को लगभग सबै खिंचावहरुलाइखिंचावहरूलाइ लागि प्रतिरोध प्रदान गर्छ)को लागि होमोजाइगस (homozygous)को रूपमा भएको थियो.<ref name="Wall Street Journal 2008">{{cite web
| author=Mark Schoofs
| title=A Doctor, a Mutation and a Potential Cure for AIDS
| accessdate=2008-11-09
| publisher=The Wall Street Journal
}}</ref> {{cite journal |author=Hütter G, Nowak D, Mossner M, Ganepola S, Ganepola A, Allers K, Schneider T, Hofmann J, Kücherer C, Blau O, Blau IW, Hofmann WK, Thiel E |title=Long-Term Control of HIV by CCR5 Delta32/Delta32 Stem-Cell Transplantation |journal=N Engl J Med |volume=360 |issue=7 |pages=692–698 |year=2009 |pmid= 19213682|doi= 10.1056/NEJMoa0802905|url=http://content.nejm.org/cgi/content/abstract/360/7/692 |accessdate=2009-03-31}}</ref> 600 दिनहरुदिनहरू सम्म एंटीरेट्रोवायरल दबाइहरुकोदबाइहरूको उपचारको बिना रहउन पछि विरामीको रक्त, अस्थि-मज्जा र आंतमा एचआईभि (HIV)को स्तर पहिचान गरे सीमा से तल थे, हुनत लेखकहरुलेलेखकहरूले अन्य ऊतकहरुमाऊतकहरूमा विषाणुको उपस्थितिको सम्भावनाको उल्लेख गर्‍यो. अनुसंधानकर्ताहरुलेअनुसंधानकर्ताहरूले चेतावनी दी कि यस उपचारको उपाख्यानात्मक स्वरूप, अस्थि-मज्जा प्रतिरोपण से जुडे मृत्यु जोखिम र अन्य चिंताओंको कारण यसलाइ एक संभावित उपचार मान लिन अझै जल्दबाजी होगी.<ref name="NEJMLevy">{{cite journal |author=Levy JA |title=Not an HIV Cure, but Encouraging New Directions |journal=N Engl J Med |volume=360 |issue=7 |pages=724–725 |year=2009|doi= 10.1056/NEJMe0810248|url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/360/7/724 |accessdate=2009-03-31 |pmid=19213687}}</ref><ref name="pmid16418398">{{cite journal |author=Glass WG, McDermott DH, Lim JK, ''et al.'' |title=CCR5 deficiency increases risk of symptomatic West Nile virus infection |journal=J. Exp. Med. |volume=203 |issue=1 |pages=35–40 |year=2006 |month=January |pmid=16418398 |pmc=2118086 |doi=10.1084/jem.20051970 |url=}}</ref>
 
2010 मा, यो भनियो कि बैनलेक (BanLec) नामक एक रसायन एचआईभि (HIV)को दोहरावको एक प्रभावी निषेधक है।<ref name="HIV">{{cite journal |author=Swanson MD, Winter HC, Goldstein IJ, Markovitz DM |title=A Lectin Isolated from Bananas Is a Potent Inhibitor of HIV Replication |journal=J. Biol. Chem. |volume=285 |issue=12 |pages=8646–55 |year=2010 |month=March |pmid=20080975 |doi=10.1074/jbc.M109.034926 |url= |pmc=2838287}}</ref><ref name="FoxNews">[http://www.foxnews.com/story/0,2933,589483,00.html "अध्ययन: केलेमा मौजूद रासायनिक एचआईभि से लडनेमा मदद कर सक्छ"], ''फोक्स नियुज'' , 16 मार्च 2010</ref> यूनिवर्सिटी अफ मिशिगन (University of Michigan)को अनुसंधानकर्ताहरुलेअनुसंधानकर्ताहरूले यस कुराको निर्धारण गरे कि बैनलेक (BanLec) एचआईभि-1 (HIV-1)को आवरण प्रोटीन जीपी120 (gp120), जसमा उच्च शर्गरयोहुन्छ, से जुडता हो, जस ले/संग/भन्दा मानव कोशिकाहरुमाकोशिकाहरूमा विषाणुको प्रवेश निषिद्ध हो जाइन्छ.<ref name="HIV" /><ref name="FoxNews" /> अनुसंधानकर्ताहरुकोअनुसंधानकर्ताहरूको सुझाव हो कि एचआईभि (HIV)को यस्तो निषेधक कुनै स्थानिक उपचार, जस्तै योनिक माइक्रोबिसाइड (vaginal microbicide)को रूपमा उपयोगी हुन सक्छ र यसको उत्पादन गरन वर्तमान एंटीवायरल स्थानिक उपचारै से सस्ता पनि हुन सक्छ. [http://www.annarbor.com/health/chemical-derived-from-bananas-could-help-create-hiv-prevention-university-of-michigan-researchers-sa/ "मीशीगन विश्वविद्यालयको शोधकर्ताहरुको भन्नु हो केलेमा मौजूद प्रोटिन एचआईभिको ब्लोक स्प्रेडमा मदद गर्छ"], AnnArbor.com, 15 मार्च 2010</ref> एचआईभि-1 (HIV-1) संक्रमणको उपचारको लागि बैनलेक (BanLec) एफडीए (FDA) द्वारा अनुमोदित उपचार छैन र एचआईभि-1 (HIV-1) संक्रमणको उपचार गराउन या उसलाइ रोकउनको लागि यसको प्रयोग हैन गरे जान चाहिए.
 
=== एचआईभिको अप्रकट भण्डार ===
एचआईभि (HIV)को संक्रमणलाई नियन्त्रित गराउन र एचआईभि (HIV) सङ्क्रमण से जुडी मृत्यु-दरको घटानेमा अत्यधिक सक्रिय एंटीरेट्रोवायरल उपचार (हार्ट) (HAART)को सफलताको बावजूद, वर्तमान दबाइ माहेज एचआईभि (HIV)को संक्रमणको पूरी जस्तै/तरिका उन्मूलन कर पानेमा असमर्थ छन्. हार्ट (HAART)को प्रयोग गराउन वाला धेरै मान्छे एचआईभि (HIV) अनेक वर्षों सम्म मानक चिकित्सीय परीक्षणहरुकोपरीक्षणहरूको पहचानको स्तर से तल बनाए राखउनमा सफल भए छन्. हुनत हार्ट (HAART)को प्रयोग बन्द कर देने मा, एचआईभि (HIV) विषाणु-भार सीडी4+ टी-कोशिकाहरुकोशिकाहरू (CD4+ T-Cells)मा एक सहवर्ती कमीको साथ तीव्रता से वापस लौटता हो, जुन अधिकांश मामलों मा, उपचारको पुनर्ग्रहणको रोकछन, जसको परिणाम [[एड्स|एड्स (AIDS)]]को रूपमा मिलइन्छ.
 
स्वयंको सफलतापूर्वक पुनरुत्पन्न गराउनको लागि, एचआईभि (HIV)को लागि आफ्नो आरएनए (RNA) जीनोमको [[डीऔक्सीराइबोन्यूक्लिक अम्ल|डीएनए (DNA)]]मा रूपांतरित गरन अनिवार्य हुन्छ, जसलाइ यसको बाद पाहुना कोशिकाको केंद्रमा आयोत गरिन्छ र एचआईभि (HIV) इंटीग्रेसको कार्यको माध्यम से पाहुना जीनोममा प्रविष्ट गरिन्छ. किन भनें एचआईभि (HIV)को मुख्य कोशिकीय लक्ष्य, सीडी4+टी कोशिकाहरुकोशिकाहरू (CD4+ T-Cells), प्रतिरक्षा प्रणालीको स्मृति कोशिकाहरुकोकोशिकाहरूको रूपमा कार्य करतीं छन्, अतः एकीकृत एचआईभि (HIV) यिनी कोशिकाहरुकोकोशिकाहरूको जीवनकाल सम्म निष्क्रिय बनयोरह सक्छ. स्मृति टी कोशिकाहरुकोशिकाहरू (Memory T-Cells) अनेक वर्षों र संभावित रूप से दशकों सम्म जीवित रहन सक्छं. एचआईभि (HIV)को अप्रकट भण्डारको मापन संक्रमित विरामीहरुकोविरामीहरूको सीडी4+ टी-कोशिकाहरुकोशिकाहरू (CD4+ T-Cells)को असंक्रमित दाताहरुलाइदाताहरूलाइ सीडी4+ टी-कोशिकाहरुकोशिकाहरू (CD4+ T-Cells)को साथ उगाकर र एचआईभि (HIV) या आरएनए (RNA)को मापन गरएर गरे जा सक्छ.<ref name="Archin">{{
 
cite journal
}}</ref>
 
एचआईभि (HIV) सङ्क्रमण र एड्स (AIDS)को विकासको बिरुद्धसुरक्षा प्रदान कर पानेमा उम्मेदवार सुइहरुकोसुइहरूको विफलताको परिणामस्वरूप एक पल्ट फेरि एचआईभि (HIV)को अव्यक्तताको लागि जिम्मेदार जैव-क्रियाविधिमा ध्यान केंद्रित भयो है। सम्भव हो कि एंटी-रेट्रोवायरलहरुलाइरेट्रोवायरलहरूलाइ अप्रकट भण्डारमा लक्ष्यित दबाइहरुकोदबाइहरूको साथ संयोजित गरएर निर्मित सीमित अवधिको एक उपचार दिन एचआईभि (HIV) संक्रमणको पूर्ण उन्मूलनको सम्भव बनयोदे.<ref name="Bowman">{{
cite journal
| author=Bowman MC, Archin NM, Margolis DM.
== पूर्वानुमान ==
 
ऐसा अनुमान हो कि उपचारको बिना, एचआईभि (HIV)को साथ सङ्क्रमण पछि उत्तरजीविताको शुद्ध मध्यमान समय एचआईभि (HIV) उप-प्रकारको आधारमा 9 से 11 वर्ष हुन्छ,<ref name="UNAIDS2007" /> र अध्ययनको आधार मा, सीमित संसाधनहरुसंसाधनहरू वाला जस स्थानहरुमास्थानहरूमा उपचार उपलब्ध न हो, उनिमा एड्स (AIDS)को निदान पछि उत्तरजीविता दरको मध्यमान 6 र 9 महिनाको बीच हुन्छ. {{cite paper |title= Progression and mortality of untreated HIV-positive individuals living in resource-limited settings: update of literature review and evidence synthesis |author= Zwahlen M, Egger M |url=http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf |format=PDF |year=2006 |accessdate=2008-03-19 |version= UNAIDS Obligation HQ/05/422204}}</ref> जस क्षेत्रहरुमाक्षेत्रहरूमा यो व्यापक रूप से उपलब्ध हो, वहां एचआईभि (HIV) सङ्क्रमण र एड्स (AIDS)को लागि एक प्रभावी उपचारको रूपमा हार्ट (HAART)को विकासले यस बीमारीको मृत्यु-दरको 80% सम्म कम गर्‍यो हो, र जस एचआईभि (HIV)-संक्रमित व्यक्तिहरुमाव्यक्तिहरूमा निदान हाल नैमा भयो हो, उनिमा जीवनको सम्भावनाको 20-50 वर्षों सम्म बढा दिया है। {{cite journal |journal= Int J Dermatol |year=2007 |volume=46 |issue=12 |pages=1219–28 |title= Current status of HIV infection: a review for non-HIV-treating physicians |author= Knoll B, Lassmann B, Temesgen Z |pmid=18173512 |doi=10.1111/j.1365-4632.2007.03520.x |doi_brokendate= 2009-08-10}}</ref> {{cite journal |journal= Lancet|year=2008 |volume=372 |issue=9635 |pages=293–9 |title=Life expectancy of individuals on combination antiretroviral therapy in high-income countries: a collaborative analysis of 14 cohort studies | author= Antiretroviral Therapy Cohort Collaboration |pmid=18657708 |doi=10.1016/S0140-6736(08)61113-7 }}</ref>
 
चूंकि नयाँ उपचारहरुकोउपचारहरूको विकास जारी हो र किन भनें एचआईभि (HIV) पनि यिनी उपचारैको विरुद्ध प्रतिरोध [[क्रम-विकास|विकसित]] गरन जारी राखइन्छ, अतः उत्तरजीविता काल संबंधीसम्बन्धि आकलनहरुमाआकलनहरूमा परिवर्तन जारी रहन संभावित है। एंटी-रेट्रोवायरल उपचारको बिना, व्यक्तिमा एड्स (AIDS)को विकास होनेको सामान्यतः एक वर्षको भित्र मृत्यु हुन्छ.<ref name="Morgan2" /> अधिकांश विरामीहरुकोविरामीहरूको मृत्यु अवसरवादी संक्रमणहरुसंक्रमणहरू या प्रतिरक्षा-तन्त्रको बढती भयो विफलता से जुडी असाध्यताओंको कारण हुन्छ.<ref name="Lawn">{{
 
cite journal
| pmid=14667787
 
}}</ref> बीमारीको चिकित्सीय विकासको दर व्यक्ति-दर-व्यक्ति व्यापक रूप से भिन्न हुन्छ र यस्तो दे खा्यो हो कि यो अनेक कारकहरुकारकहरू, जस्तै पाहुनाको संवेदनशीलता र प्रतिरक्षा कार्य,<ref name="Tang" /><ref name="Clerici">{{
 
cite journal
| pmc=64788
 
}}</ref> स्वास्थको देखभाल र सह-संक्रमणहरुसंक्रमणहरू, आदि से<ref name="Lawn" /><ref name="Morgan2" /> तथा साथ नै यस कुरा से प्रभावित हुन्छ कि विषाणुको कौन-सा विशिष्ट खिंचाव विकसित भयो है।<ref name="Campbell">{{
 
cite journal
{{Main|AIDS pandemic}}
 
[[File:HIV time.png|thumb|270px|left|एचआईभि (HIV)को साथ बाँच्ने वाला मान्छेहरुमान्छेहरू की, उनी ले/संग/भन्दा संक्रमित, र उनको द्वारा मारे गये मान्छेहरुकोमान्छेहरूको संख्या (1990-2008)<ref name="UNmilleniumgoals2010">[392]</ref>]]
 
[[File:HIV Epidem.png|thumb|300px|right|2005को अंतमा युवा वयस्कहरुवयस्कहरू (15-49)मा एचआईभि (HIV)को अनुमानित व्याप्ति]]
 
[[File:HIV-AIDS world map - DALY - WHO2002.svg|thumb|300px|right|प्रति 100,000 निवासिहरुकोनिवासिहरूको लागि विकलांगता से समायोजित एचआईभि (HIV) र एड्स (AIDS). [393][394][395][396][397][398][399][400][401]]]
 
यूएनएड्स (UNAIDS) र डब्ल्यूएचओ (WHO)को अनुमान हो कि 1981मा पहिलो पल्ट पहचाने जाउनको समय देखि लिएर आज सम्म एड्स (AIDS)ले 25 मिलियन भन्दा अधिक मान्छेहरुकोमान्छेहरूको जान ली हो, जसको कारण यो इतिहासमा दर्ज सर्वाधिक विनाशकारी महामारिहरुमहामारिहरू हरुमाहरूमा एक बन्यो है। एक अनुमानको मुताबिक, विश्वको अनेक क्षेत्रहरुमाक्षेत्रहरूमा एंटी-रेट्रोवायरल उपचार र देखभाल सम्म अभिगममा हालिया सुधारको बावजूद, एड्स (AIDS)को महामारीले 2005मा लगभग 2.8 मिलियन (2.4 र 3.3 मिलियनको बीच) जाउनं लीं, जसमा से आधे मिलियन भन्दा अधिक (570,000) बच्चाहरुबच्चाहरू थे.<ref name="UNAIDS2006" />
 
2007 मा, यो मानयोजान्थ्यो कि 30.6 र 36.1 मिलियनको बीच मान्छे एचआईभि (HIV)को साथ जी रहे थिए र यसले उनी वर्ष लगभग 2.1 मिलियन मान्छेहरुकोमान्छेहरूको जान ली, जसमा 330,000 बच्चाहरुबच्चाहरू शामिल थे; 2.5 मिलियन नए सङ्क्रमण मिले.<ref name="UNAIDS2007">{{cite web
| author =[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]], [[World Health Organization|WHO]]
| month = December | year = 2007
}}</ref>
 
उप-सहाराई अफ्रीका अझै सम्म सबै ले/संग/भन्दा बुरी जस्तै/तरिका प्रभावित क्षेत्र बनयोभयो हो र एक अनुमानको मुताबिक वर्तमानमा वहां 21.6 से 27.4 मिलियन मान्छे एचआईभि (HIV)को साथ जी रहे छन्. उनिमा से दुई मिलियन (1.5–3.0 मिलियन) 15 वर्ष से कम आयुको बच्चाहरुबच्चाहरू छन्. एचआईभि (HIV)को साथ जी रहे मान्छेहरुकोमान्छेहरूको कुल संख्या हरुमाहरूमा 64% मान्छे र एचआईभि (HIV)को साथ जी रही महिलाहरुमहिलाहरू हरुमाहरूमा तीन-चौथाई भन्दा अधिक महिलाहरुमहिलाहरू उप-सहाराई अफ्रीकामा छन्. 2005 मा, उप-सहाराई अफ्रीका 2005मा एड्स (AIDS)को कारण अनाथ हो चुके 12.0 मिलियन (10.6–13.6 मिलियन) मान्छे रह रहे थे.<ref name="UNAIDS2006" />
 
कुल संख्याको 15%को साथ दक्षिण र दक्षिण-पूर्वी एशिया दोस्रो सबै ले/संग/भन्दा-बुरी जस्तै/तरिका प्रभावित क्षेत्र हुन् . एड्स (AIDS) यस क्षेत्रमा 500,000 बच्चोंको मृत्युको कारण बनइन्छ. [[दक्षिण अफ्रीका]]मा विश्वको एचआईभि (HIV) विरामीहरुकोविरामीहरूको सबै ले/संग/भन्दा ठूलो संख्या रहन्छ, जसको बाद [[नाईजीरिया|नाइजीरिया]]को स्थान हो. {{cite news |first=Donald |last=McNeil, Jr. |authorlink= |coauthors= |title= U.N. Agency to Say It Overstated Extent of H.I.V. Cases by Millions |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01EEDF103BF933A15752C1A9619C8B63&n |work= |publisher=The New York Times |date=November 20, 2007 |accessdate=2008-01-16 }}</ref> अन्य उप-सहाराई देशहरुदेशहरू, जस्तै सुडानमा यसको 1.6%को निम्न प्रसारको जानकारी मिली हो, हुनत यो डेटा खराब ढङ्ग से प्रलेखित है।<ref name="SSMJ">हाकीम, जेम्ज (अगस्तअगस्ट 2009). [http://www.southernsudanmedicaljournal.com/archive/2009-08/untitled-resource.html एचआईभि/एड्स (HIV/AIDS): जानपदिक रोग-विज्ञान, निवारक र चिकित्सामा एक अद्यतन]. ''[दक्षिणी सूडान मेडिकल जर्नल]'' .</ref> एक अनुमानको मुताबिक भारतमा लगभग 2.5 मिलियन सङ्क्रमण हुन् (जनसंख्याको 0.23%), जस ले/संग/भन्दा भारत एचआईभि (HIV) विरामीहरुकोविरामीहरूको तेस्रो ठूलो जनसंख्या वाला देश बन्यो है। सर्वाधिक प्रसार वाला 35 अफ्रीकी देशहरुदेशहरू मा, औसत जीवन प्रत्याशा 48.3 वर्ष है—बीमारीको अनुपस्थितिमा जीवन प्रत्याशा से 6.5 वर्ष कम.<ref name="UNAIDS2001">{{cite web
| author=UNAIDS | publisher= | year=2001
| url=http://data.unaids.org/Publications/External-Documents/GAS26-rt3_en.pdf
| accessdate=2006-01-17
 
}}</ref> यो 2004को मध्यमा यस महामारीको शुरुवात से अझै सम्म यो विश्व बैंकद्वारा देशहरुलाईदेशहरूलाई दिये जा रहे एचआईभि (HIV)/एड्स (AIDS) समर्थनको पहिलो व्यापक मूल्यांकन है। किन भनें बैंकको लक्ष्य राष्ट्रीय सरकारको कार्यक्रमहरुकोकार्यक्रमहरूको क्रियान्वयनमा सहायता गरन हो, अतः उनिको अनुभव यस बारेमा महत्वपूर्ण ज्ञान प्रदान गर्छ कि राष्ट्रीय एड्स कार्यक्रमहरुकार्यक्रमहरू (National AIDS programmes)को किसकुन प्रकार अधिक प्रभावी बनाया जा सक्छ.
 
एचआईभि (HIV) संक्रमणको एक प्रभावी उपचारको रूपमा हार्ट (HAART)को विकासले यस बीमारी से होने वाली मृत्युोंको दरको उनी क्षेत्रहरुमाक्षेत्रहरूमा काफी हद सम्म कम गर्‍यो हो, जहाँ यिनीहरुयिनीहरू दबाइहरुदबाइहरू व्यापक रूप से उपलब्ध छन्.<ref name="Pallelal">{{
cite journal |
author=Palella, F. J., Delaney, K. M., Moorman, A. C., Loveless, M. O., Fuhrer, J., Satten, G. A., Aschman, D. J. and Holmberg, S. D. |
issue=13 |
pmid=9516219 |
doi=10.1056/NEJM199803263381301}}</ref> जस देशहरुमादेशहरूमा हार्ट (HAART)को प्रयोग ठूलो मात्रामा गरिन्छ, उनिमा एचआईभि (HIV) युक्त मान्छेहरुकोमान्छेहरूको जीवनको संभावित अवधि बढी हो, अतः यस बीमारीको लगातार हो रहे प्रसारको कारण एचआईभि (HIV)को साथ जी रहे मान्छेहरुकोमान्छेहरूको संख्यामा पनि लक्षणीय वृद्धि भयो है।
 
अफ्रीका मा, माता-से-सन्तानको होने वाला सञ्चरण (mother-to-child-transmission) (एमटीसीटी) (MTCT)को मामलोंको संख्या र एड्स (AIDS)को प्रसारले बच्चोंको जीवित बचनेको मामलहरुमामामलहरूमा दशकों से जारी स्थिर प्रगतिलाई उलटना शुरु गर्‍यो है। युगांडा जस्तै देश वीसीटी (VCT) (स्वैच्छिक परामर्श व परीक्षण (voluntary counselling and testing)), पीएमटीसीटी (PMTCT) (माता-से-सन्तानमा होने वाला सञ्चरणको रोकथाम (prevention of mother-to-child transmission)) र एएनसी (ANC) (मृत्यु-पूर्व देखभाल (ante-natal care)) सेवाओं, जसमा एंटी-रेट्रोवायरल उपचारको वितरण शामिल हो,को द्वारा एमटीसीटी (MTCT) महामारीको कुचलनेको प्रयास कर रहे छन्.
 
== इतिहास ==
=== उत्पत्तियां ===
{{Main|Origin of AIDS}}
:''एचआईभि (HIV)/एड्स (AIDS)को शुरुआती मामलहरुलाइमामलहरूलाइ लागि ज्ञात मामलहरुकोमामलहरूको इतिहास व प्रसार हेर्नुहोस''
ऐसा मानिन्छ कि एचआईभि (HIV)को उत्पत्ति उप-सहाराई अफ्रीकाको गैर-मानवीय वाँदरहरुमावाँदरहरूमा भयो र 19वीं सदीको अंतमा या 20वीं सदीको प्रारंभमा यो मनुष्यहरुमामनुष्यहरूमा स्थानांतरित भयो.<ref name="pmid18833279">{{cite journal |author=Worobey M, Gemmel M, Teuwen DE, ''et al.'' |title=Direct evidence of extensive diversity of HIV-1 in Kinshasa by 1960|journal=Nature |volume=455 |issue=7213 |pages=661–4 |year=2008 |month=October |pmid=18833279|doi=10.1038/nature07390 |url=}}</ref> एड्स (AIDS)को अवसरवादी संक्रमणहरुकोसंक्रमणहरूको लक्षणहरुकोलक्षणहरूको एक पैटर्नको चिन्हारी गराउन वाला पहिलो शोध-पत्र 1981मा प्रकाशित भयो.<ref name="MMWR2">{{cite web|url=http://www.cdc.gov/MMWR/preview/mmwrhtml/00043494.htm |title=Pneumocystis Pneumonia -- Los Angeles |work= |accessdate=2008-05-05}}</ref>
 
ऐसा मानिन्छ कि एचआईभि-1 (HIV-1) र एचआईभि-2 (HIV-2) दुवैको उत्पत्ति मध्य-पश्चिमी अफ्रीकामा भयो र वहाँले गैर-मानवीय नर-वाँदरहरुवाँदरहरू से मनुष्यहरुमामनुष्यहरूमा प्रजातिहरुकोप्रजातिहरूको बीच छलांग लगाएर (एक प्रक्रिया जसलाइ जूनसिस (zoonosis) भनिन्छ) प्रवेश गरे है। यस्तो प्रतीत हुन्छ कि एचआईभि-1 (HIV-1)को उत्पत्ति दक्षिणी [[कैमरुन|कैमरून]]मा एसआईवी (सीपीजेड) (SIV(cpz)), जंगली चिंपांजी (''पैन ट्रग्लोडाइट्स ट्रग्लोडाइट्स (Pan troglodytes troglodytes)'' )को संक्रमित गराउनवाला एक सिमियन इम्युनोडेफिशियेंसी भाइरस (एसआईवी (SIV)),को उत्पत्तिको माध्यम से भयो.<ref name="pmid9989410">{{cite journal |author=Gao F, Bailes E, Robertson DL, ''et al.'' |title=Origin of HIV-1 in the chimpanzee Pan troglodytes troglodytes |journal=Nature |volume=397 |issue=6718|pages=436–41 |year=1999 |month=February |pmid=9989410 |doi=10.1038/17130 |url=}}</ref><ref name="Keele">{{cite journal | author=Keele, B. F., van Heuverswyn, F., Li, Y. Y., Bailes, E., Takehisa, J., Santiago, M. L., Bibollet-Ruche, F., Chen, Y., Wain, L. V., Liegois, F., Loul, S., Mpoudi Ngole, E., Bienvenue, Y., Delaporte, E., Brookfield, J. F. Y., Sharp, P. M., Shaw, G. M., Peeters, M., and Hahn, B. H. | title=Chimpanzee Reservoirs of Pandemic and Nonpandemic HIV-1 | journal=Science | date=28 July 2006| volume=313 | issue=5786 pages=523–526 | doi = 10.1126/science.1126531 | pmc=PMC2442710 | pmid=16728595 | pages=523–6}}</ref> [[गिनी-बिसाऊ|गिनी-बिसाउ]], [[गबोन|गैबन]] र [[कैमरुन|कैमरून]]मा पाये जाउन वाला पुराने विश्वको एक बंदर, सूटी मैंगेबी (''सेर्कोसेबस एटिस (Cercocebus atys)'' ),को एक विषाणु एसआईवी(एजीएम) SIV(agm) एचआईभि-2 (HIV-2)को निकटतम संबंधीसम्बन्धि है।<ref name="Reeves">{{cite journal | author=Reeves, J. D. and Doms, R. W | title=Human Immunodeficiency Virus Type 2 | journal=J. Gen. Virol. | year=2002 | pages=1253–1265 | volume=83 | issue=Pt 6 | pmid= 12029140}}</ref> नयाँ विश्व (New World)को बंदर, जस्तै आउल मंकी (owl monkey) एचआईभि-1 (HIV-1)को प्रति प्रतिरोधी छन्, संभवतः दुई विषाण्विक प्रतिरोधी जीनोंको संगलनको कारण.<ref name="Goodier">{{cite journal | author=Goodier, J., and Kazazian, H. | title=Retrotransposons Revisited: The Restraint and Rehabilitation of Parasites | journal=Cell | year=2008 | pages=23–35 | volume=135 | issue=1 | doi = 10.1016/j.cell.2008.09.022 | pmid=18854152}}</ref>
 
=== खोज ===
वर्ष 1980को अन्त र 1981को प्रारंभमा पहिलो पल्ट एड्स (AIDS)को चिकित्सीय रूप से अवलोकन गर््यो. पांच पुरुषोंको एक समूहले ''न्युमोसाइटिस कैरिनी (Pneumocystis carinii)'' निमोनिया (पीसीपी)को लक्षण प्रदर्शित किये, जुन एक दुर्लभ अवसरवादी सङ्क्रमण हो, जसको बारेमा यो ज्ञात था कि त्यो धेरै संवेदनशील प्रतिरक्षा तन्त्रों वाला मान्छेहरुमामान्छेहरूमा स्वयंको प्रस्तुत गर्छ. यसको शीघ्र बाद पुरुषोंको एक अन्य समूहमा कैपोसी’स सार्कोमा (Kaposi’s sarcoma) (केपी) (KP) नामक एक दुर्लभ छाला क्यान्सर विकसित भयो. शीघ्र नै पीसीपी (PCP) र केपी (KP)को धेरै सारा अन्य मामला उभरे, जसले अमेरिकाको सेंटर्स फर डिसीज कंट्रोल एण्ड प्रिवेन्शन (Centers for Disease Control and Prevention) (सीडीसी) (CDC)को सतर्क गर्‍यो. यस प्रकोपमा नजर राखउनको लागि एक सीडीसी (CDC) कार्य-बलको निर्माण गर््यो. विरामीहरुमाविरामीहरूमा स्वयंको प्रस्तुत कर रहे असामान्य लक्षणहरुकोलक्षणहरूको एक पैटर्नको चिन्हारी कर लागि पछि, यस कार्य-बलले यस स्थितिको एक्वायर्ड इम्युनोडेफिशियेंसी सिंड्रोम (एड्स) (AIDS)को नाम दिया.<ref name="Basavapathruni_2007">{{cite journal | title=Reverse transcription of the HIV-1 pandemic | last1=Basavapathruni | first1=A | last2=Anderson | first2=KS | journal=The FASEB Journal | year=2007 | month=December | volume=21 | issue=14 | pages=3795–3808 | doi=10.1096/fj.07-8697rev | pmid=17639073}}</ref>
 
1983 मा, रबर्ट गैलो (Robert Gallo) र ल्युक मन्टैग्नियर (Luc Montagnier)को नेतृत्व वाला दुई प्रृथक अनुसंधान समूहोंले स्वतन्त्र रूप से यो घोषित गरे कि संभवतः एक नया रेट्रोभाइरस एड्स (AIDS)को विरामीहरुलाईविरामीहरूलाई संक्रमित करता रहयोथा, र वहाँले ''साइंस (Science)'' जर्नलको एक नै संस्करणमा आफ्नो खोज प्रकाशित की.<ref name="Gallo">{{cite journal | author=RC Gallo, PS Sarin, EP Gelmann, M Robert-Guroff, E Richardson, VS Kalyanaraman, D Mann, GD Sidhu, RE Stahl, S Zolla-Pazner, J Leibowitch, and M Popovic | journal=Science | title=Isolation of human T-cell leukemia virus in acquired immune deficiency syndrome (AIDS) | year=1983 | pages=865–867 | volume=220 | doi=10.1126/science.6189183 | pmid=6601823 | issue=4599}}</ref><ref name="Montagnier">{{cite journal | author=F Barre-Sinoussi, JC Chermann, F Rey, MT Nugeyre, S Chamaret, J Gruest, C Dauguet, C Axler-Blin, F Vezinet-Brun, C Rouzioux, W Rozenbaum, and L Montagnier | journal=Science | title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS) | year=1983 | pages=868–870 | volume=220 | doi=10.1126/science.6601823}}</ref> गैलो (Gallo)ले दावा गरे कि उनिको समूहद्वारा एड्स (AIDS)को एक विरामीको शरीर से एक विषाणुको अलाग गरेहै, जसको आकार आश्चर्यजनक रूप से अन्य ह्युमन टी-लिम्फोट्रपिक भाइरस (human T-lymphotropic viruses) (एचटीएलवी) (HTLVs)को समान हो, जसलाइ उनिको समूहले नै सबै ले/संग/भन्दा पहल अलाग गरेथा. गैलोको समूहको उनिको द्वारा अलग किये गये यस नयाँ विषाणुको एचटीएलवी-III (HTLV-III) नाम दिया. उसी समय, मन्टैग्नियरको समूहले गरदनको लिंफैडेनोपैथी (लसीका-ग्रन्थि (lymph node)मा सूजन) र शारीरिक कमजोरी, एड्स (AIDS)को दुई पारंपरिक लक्षण, प्रदर्शित कर रहे एक विरामीको शरीर से एक विषाणुको अलग गर्‍यो. गैलोको समूहको रिपोर्टको विरोध करते भए मन्टैग्नियर र उनिको साथिहरु लेसाथिहरूले यो प्रदर्शित गरे कि यस विषाणुको मूल प्रोटीन एचटीएलवी-I (HTLV-I)को मूल प्रोटीन से प्रतिरक्षा-विज्ञानको दृष्टि से भिन्न थे. मन्टैग्नियरको समूहले उनिको द्वारा अलग किये गये यस विषाणुको लिंफैडेनोपैथी-एसोसियेटेड भाइरस (lymphadenopathy-associated virus) (एलएवी) (LAV) नाम दिया.<ref name="Basavapathruni_2007" />
 
यह अत्यधिक बहसको विषय रहयोहै कि एड्स (AIDS)को कारण बनउनवाला विषाणुको खोजको अधिक श्रेय गैलो या मन्टैग्नियरहरूमा किसे मिलन चाहिये. आफ्नो साथी फ्रैंकइसे बैरे-साइनसी (Françoise Barré-Sinoussi)को साथ, मन्टैग्नियर (Montagnier)को उनिको “ह्युमन डेफेशियेंसी भाइरसको खोजको लागि” 2008मा शरीर-क्रिया विज्ञान या चिकित्साको क्षेत्रको नोबेल पुरस्कारको आधा भाग दिइएको.<ref name="Nobel_2008">{{cite web | url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2008/index.html | title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2008 | accessdate=October 28, 2009 | publisher=Nobel Foundation
| journal=Science | year=1988 | pages=514, 517 | volume=241 | issue=4865
| pmid=3399880 | doi=10.1126/science.3399880
}}</ref> स्वतः एचआईभि (HIV)को नै अस्तित्व, अथवा एचआईभि (HIV)को परीक्षण र उपचारको विधिहरुमाविधिहरूमा प्रश्नचिह्न लगाछन.<ref name="Kalichman">{{cite book
|author=Kalichman, Seth
|authorlink=Seth Kalichman
* CCR5 अभिग्राहक विरोधीको विकास र आविष्कार
 
== संदर्भसन्दर्भ ==
{{Reflist|colwidth=30em}}
 
३५,१०३

edits

"https://ne.wikipedia.org/wiki/विशेष:MobileDiff/240100" बाट अनुप्रेषित