नेपालको जनआन्दोलन २०४६

(जनआन्दोलन २०४६ बाट पठाईएको)

नेपालको जनआन्दोलन २०४६ नेपालमा बहुदलीय व्यवस्थाको लागि भएको शान्तिपूर्ण आन्दोलन थियो जसले नेपालमा निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य गरी संवैधानिक राजतन्त्रात्मक बहुदलीय व्यवस्थाको सुरुवात गरेको थियो।[२] यो जनआन्दोलनमा विभिन्न राजतिक दलहरू एकै उद्देश्य लिएर सडकमा उत्रिएका थिए। नेपाली काङ्ग्रेसले नेतृत्त्व गरेको यस आन्दोलनमा विभिन्न कम्युनिस्ट पार्टीहरूको समूह संयुक्त वाम मोर्चा बनाएर आन्दोलनमा उत्रिएका थिए।[३] ५० दिनसम्म चलेको यो आन्दोलनमा तत्कालीन पञ्चायती शासकहरूले बर्बरतापूर्वक दमन गरेका थिए।[४] यस आन्दोलनमा सम्पूर्ण प्रजातन्त्रवादी नेपालीहरूको ठूलो समर्पण रहेको थियो।

नेपालको जनआन्दोलन २०४६
जनआन्दोलनको एक दृश्य
सहभागी:नेपाली काङ्ग्रेस
मिति:७ फागुन २०४६ - चैत २६, २०४६[१]
परिणाम:नेपालमा बहुदलीय प्रजातान्त्रिक व्यवस्थाको स्थापना, पञ्चायती व्यवस्थाको खारेज

२०४६ साल फागुन ७ देखि चैत्र २६ सम्म चलेको यस आन्दोलनको अन्त्य अर्थात् २०४६ चैत्र २६ गते राजा विरेन्द्रले नेपाली काङ्ग्रेसका नेताहरूलाई सहमतिका लागि बोलाएका थिए र सोहि दिन भएको सम्झौता अनुसार निर्दलिय पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य र प्रजातन्त्रको पुनर्बाहली भएको थियो।[५]

पृष्ठभूमिसम्पादन

२०१७ सालमा राजा महेन्द्रले जन निर्वाचित तत्कालिन प्रधानमन्त्रीलाई पदच्यूत गर्दै संसद समेत भङ्ग गरेर निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्था कायम गरेका थिए।[६] जनताका आधारभूत मौलिक हकहरू कुण्ठित पारिएको त्यस व्यवस्थामा बहुलवाद थिएन।[७] सुरुवाती चरणहरूमा पनि त्यसको विरूद्धमा विभिन्न राजनीतिक दलहरू र जनता पटक पटक आन्दोलनमा उत्रेका थिए। १८ सालको क्रान्ति, ३३ सालको बीपीको राष्ट्रिय मेलमिलाप नीति, २०३६ सालको विद्यार्थी आन्दोलन आदिको दवावका कारण २०३६मा तत्कालीन वीरेन्द्र शाहले नेपालमा जनमत सङ्ग्रह गराएका थिए।[८] बहुदल वा सुधारिएको पञ्चायत कुन रोज्ने भनी गराइएको जनमत सङ्ग्रहमा राज्य शक्तिको दुरूपयोग गरी पञ्चायत पक्षलाई जिताइएको थियो।[९] त्यसपछि पनि देशमा बहुदलीय व्यवस्था स्थापना हुन नसकेपछि २०४२ सालमा नेपाली काङ्ग्रेसले सत्याग्रह सुरू गरेको थियो।[१०] भने नेपालका साम्यवादी दलहरूले पनि आफ्नै किसिमले सङ्घर्ष गरिरहेका थिए।

सुरुवाती चरणमा, भारतीय राजनीतिज्ञहरूको समर्थन प्राप्त गरेको नेपाली काङ्ग्रेसले एक्लै पञ्चायती शासनको विरुद्ध आन्दोलनको घोषणा गर्ने तयारी गरेको थियो भने अर्को तर्फ माले, मशाल, चौथो महाधिवेशन गरि विभिन्न १२ वटा वामपन्थी दलहरूले यसको विरुद्धमा वृहत् आन्दोलन गर्ने सम्झौता गरेका थिए। २ माघ २०४६ मा सहाना प्रधान नेतृत्वमा वाम मोर्चा गठन भएको थियो भने पछि बाबुराम भट्टराई पनि यसमा जोडिएका थिए।[११] २०४६ माघ २ मा, संयुक्त वाम मोर्चा गठन भएको घोषणा गरिएको थियो। २०४६ माघ ७ मा, नेपाली काङ्ग्रेसले ७ फागुन देखि जनआन्दोलनमा उत्रने निर्णय गरेको थियो।[१२] एकैठाउँमा आएर आन्दोलन गर्न नसकेका कारण पञ्चायत झन् शक्तिशाली हुँदै गइरहेको थियो।

आन्दोलनको सुरूवातसम्पादन

२०४५ सालमा सन् १९५० को व्यापार तथा पारवाहन सन्धि नविकरण नभएको भन्दै भारतले नेपालका २ वटा बाहेक सबै नाका बन्द गरिदिएको थियो।[१३] नाकाबन्दी पश्चात्, देशभर खाद्यान्न र पेट्रोलियम लगायत दैनिक उपभोग्य सामग्रीको व्यापक अभाव भएको थियो। यसै बीच २०४६ माघ ५ देखि ७ गते सम्म नेपाली काङ्ग्रेसले आफ्नो अधिवेशन सञ्चालन गरेको थियो जसमा भारतीय पूर्व प्रधानमन्त्री चन्द्रशेखर पनि उपस्थित भै नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा नैतिक समर्थन व्यक्त गरेका थिए।[१४]

मरिचमानको सरकारमा परिवर्तनसम्पादन

प्रहरीले आन्दोलनकारीहरू माथिको दमन बढाएपनि जनताको दृढता बिचलित नभएको देखेर चैत्र २४ गते राती राजा वीरेन्द्रले एक घोषणा मार्फत मरिचमान सिंहको मन्त्रीमण्डल बिघटन गरी लोकेन्द्र बहादुर चन्दको प्रधानमन्त्रीत्त्वमा ३ सदस्यीय मन्त्रीमण्डल बनाएका थिए जसका कारण आन्दोलन झनै चर्किँदै उग्ररूप लिएको थियो।[१५] त्यसको भोली र पर्सि अर्थात् २५ र २६ गते आन्दोलनले देशव्यापी रूपमा अगाडि बढेको थियो। तात्कालिक राजा वीरेन्द्र माथि राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय दबाब बढेको थियो र आन्दोलनले अन्तर्राष्ट्रिय समर्थन समेत प्राप्त गरेको थियो।[१६]

आन्दोलन पश्चात्सम्पादन

३० वर्षपश्चात् पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य गर्दै प्रजातान्त्रिक व्यवस्था पुनर्स्थापित गर्न तत्कालीन राजा वीरेन्द्र तयार भएका थिए। २०१७ साल पुस १ गते तत्कालीन राजा श्री ५ महेन्द्रले सैनिक शक्तिका मद्दतबाट २००७ सालको क्रान्तिका माध्यमबाट प्राप्त प्रजातन्त्रको अपहरण गरेका थिए[१७] भने २०४६ सालको आन्दोलन पश्चात् प्रजातान्त्रिक व्यवस्थाको पुनर्जन्म भएको थियो। वीरेन्द्रले राज्यभार लोकेन्द्रबहादुर चन्दको हातबाट २०४७ वैशाख ६ गते नेपाली काङ्ग्रेसका नेता कृष्णप्रसाद भट्टराईको अध्यक्षतामा गठित ११ सदस्यीय मन्त्रिपरिषद्लाई सुम्पिएको थियो।[१८] यो मन्त्रिपरिषद्लाई दैनिक प्रशासनका अतिरिक्त संविधान निर्माण तथा आमनिर्वाचन सम्पन्न गर्ने जिम्मा दिइएको थियो। कृष्णप्रसाद भट्टराई सरकारको गठनपश्चात् २०४७ वैशाख १४ गते तात्कालिक राजा वीरेन्द्रको सरकारले पञ्चायतका सबै तह जिल्ला, पञ्चायत, जिल्ला सभा, नगरपञ्चायत, नगरसभा, गाउँ पञ्चायत, गाउँ सभाहरू भङ्ग गरेको थियो। परिवर्तन परिप्रेक्ष्यमा सोअनुरूपको संविधान निर्माण गर्न प्रधानमन्त्रीको सिफारिशमा तीन महिनाभित्र मस्यौदासहित आफ्नो सुझाव पेश गर्न तत्कालीन सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीश विश्वनाथ उपाध्यायको अध्यक्षतामा जेठ १६ गते नौ सदस्यीय संविधान सुझाव आयोगको गठन भएको थियो।[१९] यस आयोगले कार्तिक २३ गते शाही घोषणाबाट नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०४७ जनसमक्ष ल्याएको थियो।[२०] यसरी २०४६ सालको आन्दोलनबाट प्राप्त संसदीय बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनर्स्थापनालाई यस संविधानले वैधानिक मान्यता दिएको थियो।[२१]

संविधान र आम निर्वाचन २०४८सम्पादन

२०४६ को जनआन्दोलनको प्रभावमा २०४७ साल कार्तिकमा संविधानको मसौदा तयार गरिएको थियो। नयाँ सरकारले संविधान निर्माण गर्नका लागि तत्कालिन प्रधान न्यायाधीश विश्वनाथ उपाध्यायको अध्यक्षतामा संविधान सुझाव आयोग गठन गरेको थियो। यस आयोगले भदौ २५ गते संविधानको मस्यौदा तयार गरि पेश गरेकोमा आवश्यक प्रक्रियाहरू पुरा गरि २०४७ कात्तिक २३ गते राजदरबारमन आयोजित एक समारोह बीच राजा वीरेन्द्रबाट "नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७" को घोषणा भएको थियो[२२] अर्थात् आयोगले तयार गरेको नयाँ संविधान २०४७ कार्तिक २३ गते नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७को रूपमा जारी भएको थियो। यसमा मौलिक हक, मताधिकार, संसदीय प्रजातन्त्र र संवैधानिक राजतन्त्र, स्वतन्त्र न्यायपालिका आदिको सुनिस्चितता प्रदान गरिएको थियो। यसले नेपालमा २ सदनात्मक संसद प्रतिनिधि सभाराष्ट्रिय सभाको व्यवस्था गरेको थियो। नयाँ संविधान अनुसार २०४८ वैशाख २९ गते संसदको निर्वाचन भएको थियो[२३] जसमा नेपाली काङ्ग्रेस बहुमतका साथ सत्तामा पुग्यो भने उल्लेख्य सीट सहित नेकपा एमाले प्रमुख प्रतिपक्ष दल बन्न पुगेको थियो।[२४]

यो पनि हेर्नुहोस्सम्पादन

जनआन्दोलन २ (२०६२-६३)

सन्दर्भ सामग्रीहरूसम्पादन

  1. "सम्झनामा जनआन्दोलन ०४६ (श्रृंखला १)"नेपाल लाइभ (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  2. "जनआन्दोलन दिवसमा मुख्यमन्त्री पोखरेलको शुभकामना– ४६ सालको जनआन्दोलन गणतन्त्र स्थापनाको कोसेढुङ्गा"नेपाल लाइभ (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  3. "नेपाली काङ्ग्रेस विगत, वर्तमान र भविष्य"बिपी समाचार (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  4. "कसरी फालियो पञ्चायती शासन ?" (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  5. "आज जनआन्दोलन दिवस मनाईँदै" (नेपाली) भाषा)। हाम्रो पात्रो। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  6. "राजा महेन्द्रको अलग धार"कान्तिपुर दैनिक (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  7. "किन ढल्यो पञ्चायती शासन ?" (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  8. "राजा महेन्द्र कि वीरेन्द्र को उदार र प्रजातान्त्रिक ?" (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  9. "नेपालमा प्रजातन्त्र आएको साढे छ दशकभन्दा बढी"सिमपानी न्युज (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  10. "इतिहास बिर्सिंदै कांग्रेस"नागरिक दैनिक (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  11. "सम्झनामा सहाना प्रधान" (नेपाली) भाषा)। दृष्टि न्युज। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  12. "चैत २४ को गौरवगाथा"ईरातो खबर (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  13. "यसरी गरेको थियो भारतले २०४५ सालमा १३ महिने नाकाबन्दी"काठमाडौँ टुडे (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  14. "पञ्चायती सरकारसमेत नाकाबन्दीमा भारतसँग झुेकेको थिएन, सिंगापुरबाट तेल ल्याउने तयारी थियो"काठमाडौँ टुडे (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  15. "आज चैत २४, छयालीस सालको जनआन्दोलन उत्कर्षमा पुगेको दिन"थाह खबर (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  16. "बिर्सिंदै जनआन्दोलन दिवस: कसरी भयो आन्दोलन,के भएको थियो चैत २४ मा ?" (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  17. "आज पुस १, तत्कालीन प्रधानमन्त्री बीपी कोइरालालाई राजा महेन्द्रले अपदस्थ गरी हिरासतमा राखेको दिन"सगरमाथा टेलिभिजन (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  18. "जनआन्दोलन ०४६ को सनसनीपूर्ण अन्तिम ३ दिन (श्रृंखला २)"नेपाल लाइभ (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  19. "अलबिदा विश्वनाथजी !"कान्तिपुर दैनिक (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  20. "नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०४७"नेपाल कानुन आयोग (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  21. "चैत २६ः देशमा बहुदलीय प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना भएको दिनको वेवास्ता"इमेज खबर (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  22. "नेपालको संवैधानिक इतिहास"नेपाल पत्र (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  23. "नेपालको संसदीय इतिहासमै संसदमा कम दलको प्रतिनिधित्व !"लेखाजोखा न्युज (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  24. "प्रधानमन्त्री आफैँ हारेको एउटा चुनाव"बाह्रखरी (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१